Artur Pałyga – dramatopisarz, który z uporem zbiera nasze nieopowiedziane historie. Z okazji jego urodzin wracam do kilku spektakli, które widziałem osobiście i próbuję zrozumieć, dlaczego jego teatr tak celnie trafia w miejsca, które zwykle omijamy milczeniem.
fot. Przemysław Jendroska
Są tacy autorzy, których nie sposób pomylić z nikim innym – nie dlatego, że mają jakiś jeden rozpoznawalny chwyt, lecz dlatego, że ich pisanie ustawicznie wraca do człowieka. Do jego lęków, zacięć, czułości, win, niekonsekwencji, wstydu i apetytu na dobro. Artur Pałyga – dzisiejszy jubilat – należy do tej rzadkiej kategorii twórców, którzy uprawiają dramat nie jako literackie rzemiosło, lecz jako rodzaj rozmowy, próbę zbliżania się do drugiego, czasem wbrew publiczności, czasem wbrew sobie.
Widziałem to nie raz.
Właściwie – za każdym razem, gdy siadałem na widowni przed spektaklem z jego nazwiskiem w rubryce „tekst”.
„Żyd”, który od ponad dekady powraca na sceny wciąż świeży i wciąż bolesny, jest jak spektakl utkany z nerwów. Nie znajdziemy w nim ani śladu publicystycznego moralizowania. Przeciwnie — brzmi w nim nieustanne rozszczepienie głosu, jakby autor próbował mówić w imieniu kilku pokoleń naraz, z których każde pragnie milczeć w inny sposób.
Pałyga nie buduje tu fabuły, lecz odsłania kolejne geologiczne warstwy emocji i pamięci. Gdy oglądałem przedstawienie po raz pierwszy, najbardziej uderzyło mnie to, że on nie rozlicza — on pyta. I to takimi pytaniami, które wracają po latach.
Pałyga świetnie czuje język dziecka. Co więcej – nie infantylizuje go. W „Zakazanych dzieciach” oddaje głos tym, którzy nie mają głosu w dorosłych systemach. Tekst jest szczery do bólu, a jednocześnie zadziwiająco precyzyjny w sposobie budowania scenicznej sytuacji. Widziałem w tym spektaklu nie tylko opowieść o Korczaku, ale przede wszystkim pytanie o współczesny „świat dorosłych” – świat, który lubi siebie przedstawiać jako mądry i empatyczny, ale zbyt często się tchórzliwie odwraca. Pałyga konfrontuje nas z tym odwróceniem w sposób bezlitosny, ale nie okrutny – raczej z nadzieją, że ktoś jednak wytrzyma spojrzenie.
Ten spektakl to z kolei inna odsłona Pałygi – badacza formy.
Tekst jest tu jak sejsmograf: zapisuje drgania współczesnego życia, jego napięcia, jego medykalizację i chaos. Widziałem w nim autora, który z zainteresowaniem patrzy, jak człowiek pęka na kawałki pod ciężarem diagnoz, kodów, konieczności „działania”, „przystosowania”, „przekwalifikowania”. Pałyga zderza chłód języków władzy z delikatnością indywidualnych historii. To spektakl, który nie próbuje niczego uładzać – raczej bada, gdzie kończy się człowiek, a zaczyna system.
Kiedy Pałyga bierze na warsztat temat wakacyjnej beztroski, powstaje rzecz zaskakująco gorzka. „Turyści” są opowieścią o współczesnym człowieku unoszącym się na powierzchni własnego życia, jakby każda próba zanurzenia groziła czymś niebezpiecznym. To dramat o ucieczkach: od historii, od siebie, od odpowiedzialności. I znów – jak to u Pałygi – pod pozorem lekkości czai się niewygodne pytanie: czy naprawdę chcemy pamiętać, kim jesteśmy, gdy zdejmujemy przed innymi wszystkie maski?
W „Szwoleżerach” Pałyga robi coś niezwykle trudnego: sięga po temat narodowego mitu, ale nie angażuje go ani po to, by go zdjąć z piedestału, ani po to, by go umocnić. Zamiast tego – podsłuchuje, jak ten mit pracuje w zwykłych ludziach. Jak potrafi budować wspólnotę, ale też jak ją potrafi spalać.
Niesamowite było obserwować, jak autor potrafi opowiedzieć o polskości bez wzniosłego tonu, a jednak z głęboką powagą. To teatr, który nie straszy ani nie poucza; raczej otwiera przestrzeń, w której można wreszcie odetchnąć i wysłuchać siebie nawzajem.
Jeśli miałbym wskazać spektakl, w którym najlepiej widać, jak Pałyga miesza realizm z metaforą, to właśnie ten. „Nieskończona historia” jest opowieścią o pamięci, o potrzebie opowiadania i o tym, co zostaje w człowieku po spotkaniu z drugim. Pałyga pisze tutaj z niezwykłą czułością – bez sentymentalizmu, ale z dużym zaufaniem do publiczności.
A ja, siedząc na widowni, miałem wrażenie, że autor dotyka jakiejś głęboko ludzkiej potrzeby – potrzeby, by ktoś wreszcie opowiedział nasze historie za nas, gdy sami nie umiemy jeszcze ich wypowiedzieć.
Kiedy myślę o Pałydze, myślę przede wszystkim o słuchaniu.
Jako dramaturg nie „pisze na temat”, lecz „pisze z ludzi”. Z ich opowieści, pęknięć, nieporozumień, zdziwień. Był reporterem, muzykiem, pracował fizycznie, działał w zespole teatralnym, uczył, prowadzi warsztaty, słucha lokalnych historii. Wszystko to widać w jego dramatach: są zakorzenione, ale nigdy nie zamknięte. Przepełnione doświadczeniem, ale nie ciężarem doświadczenia.
A przy tym wszystkim – to twórca, który nie boi się ryzyka.
Zdarza mu się pisać teksty surowe, wściekłe, kruche, wymykające się klasycznej dramaturgii. Ale dzięki temu jego teatr jest żywy. Tu i teraz. Reagujący na świat takim, jakim jest, a nie takim, jakim chcielibyśmy go mieć.
W dniu urodzin Artura Pałygi warto więc powiedzieć jedno:
dobrze, że jest ktoś, kto potrafi opisywać nasze nieopowiedziane sprawy takim językiem, który potrafi nas ruszyć z miejsca.
Sto lat, Panie Arturze – i jeszcze wiele dramatów, których potrzebujemy bardziej, niż sobie na co dzień uświadamiamy.
