A ja chcę być męski

A ja chcę być męski. Czyli jaki? Chcę być stoicki, decyzyjny, wrażliwy, silny, oddany, mężny, skłonny do zdrowej rywalizacji. Bardzo często mi nie wychodzi, ale tak chcę. I choć spektakl mi tego nie broni, to też moje chcenia sprawnie ignoruje. Zamiast tego próbuje zaoferować mi alternatywę – niemęskość.

Po obejrzeniu spektaklu „Niemęski” postanowiłem zerknąć do broszurki. Natrafiłem tam na tekst Joanny Krakowskiej – „Niemęski to komplement”. Wypowiedź zwiastuje obopólną korzyść kobiet i mężczyzn, walkę o równość płci, całość ubogacona jest drobnymi uwagami historycznymi – „Aż dziw bierze, że kobiety, ledwie tylko zdobyły miejsce dla siebie i stworzyły warunki dla własnych wypowiedzi, natychmiast postanowiły się tymi zdobyczami podzielić i odstąpić swój czas sceniczny mężczyznom (…)”. Wypowiedzi o łaskawym „pozyskiwaniu mężczyzn dla sprawy” pojawiają się kilkukrotnie, żeby nie powiedzieć, że stopniowo budują pierwszą połowę tekstu. W drugiej jego części autorka pisze o – skądinąd słusznym – wyzwoleniu się z patriarchalnej potrzeby dominacji i nieświadomego uwikłania w role płciowe. Ma na to jednak konkretny sposób – wspomnianą już kilkukrotnie niemęskość.

Jej model kreowany jest na scenie poprzez czterech mężczyzn granych przez Krzysztofa Stawowego, Stanisława Linowskiego, Grzegorza Mielczarka i Oskara Malinowskiego. Na scenie obecny jest również Aleksander Wnuk, ale odpowiada głównie za warstwę muzyczną. Każdy z czterech bohaterów reprezentuje zupełnie inny temperament. Wydają się być naprawdę miłymi ludźmi, tylko trochę zagubionymi – czują, że męskość wymyka im się z rąk, tracą testosteron, chęć walki. Do tego dochodzą resentymenty związane ze złymi wzorcami, chociażby ojcem, który lekceważy matkę swoim spojrzeniem i władczą postawą. Zdesperowani zaczynają dekonstruować męskość, ubogacając ten proces o moralizatorskie wypowiedzi reżyserki i osobiste świadectwa.

Sama dekonstrukcja najmniej przypadła mi do gustu. Wydaje mi się, że – podobnie jak Krakowska – także reżyserka spektaklu patrzy na męskość z przekąsem. Dlatego tak często panowie w parodystyczny sposób strzelają z palców, udając kowbojów, ale rzadko kiedy próbują z tymi kowbojami naprawdę „porozmawiać”. Do tego wygłaszają manifesty o złu dokonanym przez niedocenionych mężczyzn i proszą kobiety, by ich doceniały, nawet jeśli to docenienie po części zbudowane jest na kłamstwie. Parodiują męskie spotkania przy piwie, cenzurując padające na nich przekleństwa. Trudno się to ogląda. Tak, archetypy pokroju kowboja niosły za sobą przemoc i mizoginię, mężczyźni rozpętywali wojny, a alkoholizm nie jest najlepszym sposobem na socjalizację. Nie zmienia to jednak faktu, że sceny nie rozumieją siły męskich figur, idei czy wspólnot. Naśmiewają się ze starych wzorców, zamiast oczyścić je z narosłych przez lata patologii i ukazać w nowej odsłonie.

Panowie wypowiadają się o swoich korzeniach w sposób ironiczny, zdystansowany, jak gdyby wstydzili się tego, że są mężczyznami. Dotykają kwestii ideologicznych, ale nie próbują budować osobistego etosu – opartego na silnym przekonaniu o własnej wartości. Zatrzymują się przy klatce z napisem „miły, nieszkodliwy samiec”.

Dużo lepiej niż grupowe wypowiedzi wypadają osobiste monologi mężczyzn – opowieści o emocjach, które wytrącały ich z pełnionych ról społecznych i płciowych. Czasami brakuje tym wypowiedziom wyrazistszej puenty czy powagi, która pozwoliłaby na szczere wyznanie, jednak aktorzy dają radę. Dobrze udaje im się podkreślić moment zatrzymania i refleksji nad sobą – punkt, który może pojawić się w życiu każdego mężczyzny.