28 listopada na Dużej Scenie Teatru im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie odbędzie się premiera „Klątwy” Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Sławomira Gaudyna.
plakat: Teatr im . Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie
Twórcy przygotowują widowisko łączące dramat z operą, w którym wiejski chór stanie się głosem zbiorowego lęku, narastającej agresji i bezsilności wobec katastrofy. Muzyka Sebastiana Krajewskiego odegra zasadniczą rolę w budowaniu dramaturgii przedstawienia.
Do premiery „Klątwy” pozostały dwa tygodnie. W Teatrze im. Wandy Siemaszkowej dobiegają końca przygotowania do inscenizacji jednego z najbardziej przejmujących dramatów Stanisława Wyspiańskiego. Sławomir Gaudyn sięga po tekst, w którym religijny fanatyzm, zbiorowy strach i potrzeba znalezienia winnego prowadzą do tragedii. Reżyser zamierza opowiedzieć tę historię przede wszystkim za pomocą muzyki i głosów aktorów, wykorzystując konstrukcję dramatu inspirowaną antyczną tragedią.
O rozpoczęciu prób informowaliśmy już 16 czerwca w artykule „Muzyczna «Klątwa» Stanisława Wyspiańskiego w nowym sezonie w Teatrze Siemaszkowej w Rzeszowie”.
Napisana w 1899 roku „Klątwa” należy do najważniejszych wczesnych dramatów Stanisława Wyspiańskiego. Autor umieścił akcję w galicyjskiej wsi dotkniętej katastrofalną suszą. Ziemia przestaje wydawać plony, mieszkańcom grozi głód, a kolejne modlitwy o deszcz pozostają bez odpowiedzi. W społeczności narasta przekonanie, że nieszczęście musi być karą za popełniony grzech.
Podejrzenia kierują się ku miejscowemu księdzu, który pozostaje w związku z młodą kobietą. Młoda, matka jego dzieci, staje się jedną z najbardziej tragicznych postaci dramatu. Jej sytuację określają zależność od duchownego, religijne poczucie winy oraz coraz silniejsza presja otoczenia.
Wyspiański z niezwykłą konsekwencją pokazuje, jak zbiorowy strach przekształca się w agresję. Mieszkańcy próbują zrozumieć przyczyny katastrofy, odwołując się do religii, ludowych wierzeń i przepowiedni. Szukają pomocy u Pustelnika, którego wskazania dotyczące ofiary prowadzą do tragicznych konsekwencji.
W świecie „Klątwy” człowiek pozostaje zależny od sił natury, których nie potrafi kontrolować. Susza dotyka wszystkich, jednak odpowiedzialność za nią zostaje przypisana konkretnym osobom. Społeczność próbuje odzyskać poczucie bezpieczeństwa poprzez wskazanie winnych i wymierzenie kary.
Wyspiański podejmuje przy tym problem odpowiedzialności duchowieństwa, społecznej hipokryzji oraz nierówności między kobietą a mężczyzną. Ksiądz, obdarzony autorytetem religijnym, zajmuje uprzywilejowaną pozycję. Młoda musi zmierzyć się zarówno z konsekwencjami ich związku, jak i z osądem społeczności, która nie zamierza uwzględniać okoliczności jej położenia.
Dramat, napisany pod koniec XIX wieku, zachowuje aktualność przede wszystkim dzięki sposobowi przedstawienia zbiorowych emocji. Wyspiański pokazuje społeczność, która pod wpływem zagrożenia stopniowo traci zdolność samodzielnego osądu. Lęk staje się silniejszy od współczucia, a przekonanie o konieczności ukarania winnych prowadzi do okrucieństwa.
Sławomir Gaudyn dostrzega w „Klątwie” przede wszystkim możliwości wynikające z muzycznej konstrukcji tekstu. Szczególną uwagę zwraca na obecność chóru, który u Wyspiańskiego reprezentuje wiejską społeczność i komentuje rozgrywające się wydarzenia.
W wypowiedzi opublikowanej na oficjalnej stronie Teatru im. Wandy Siemaszkowej reżyser wyjaśnia, że dramat potraktował jako materiał o wyraźnie muzycznym charakterze.
„Tekst «Klątwy» to doskonale zapisana partytura, a określenie mieszkańców wsi hasłem «chór» spowodowało, że nasza interpretacja dramatu Wyspiańskiego zbliża się jednoznacznie do opery. Więcej tu partii wokalnych niż tekstów dialogowych, chociaż są i takie”.
To pozwala lepiej zrozumieć kierunek przygotowywanej inscenizacji. Muzyka ma przejąć znaczną część funkcji tradycyjnego dialogu dramatycznego. Partie wokalne będą wyrażały emocje bohaterów, komentowały wydarzenia i budowały napięcie prowadzące do tragicznego finału.
W antycznej tragedii chór pełnił funkcję komentatora, świadka i uczestnika wydarzeń. Wyrażał zbiorowe emocje, przypominał o obowiązujących normach i reagował na decyzje bohaterów. Wyspiański wykorzystał tę tradycję, umieszczając w centrum dramatu społeczność, której głos stopniowo nabiera coraz większej siły.
W rzeszowskiej inscenizacji chór ma stać się głosem zbiorowej świadomości. Jego obecność pozwoli pokazać proces, w którym indywidualne obawy przekształcają się we wspólne przekonania, a następnie w działania podejmowane przez całą wieś.
To ciekawe rozwiązanie w przypadku dramatu, którego jednym z głównych tematów jest odpowiedzialność zbiorowości za los jednostki. Chór może jednocześnie wyrażać cierpienie mieszkańców i uczestniczyć w narastającym oskarżeniu. W tej dwoistości zawiera się jeden z najważniejszych konfliktów „Klątwy”.
Autorem muzyki do spektaklu jest Sebastian Krajewski. Przyjęta przez reżysera koncepcja sprawia, że kompozycja muzyczna będzie jednym z najważniejszych elementów przedstawienia.
Twórcy zapowiadają widowisko, w którym partie wokalne stworzą atmosferę narastającego niepokoju i bezsilności. Muzyka ma opowiadać o emocjach bohaterów, a zarazem ukazywać proces stopniowej przemiany wiejskiej społeczności.
W dramacie Wyspiańskiego szczególnie istotne są zmiany nastroju zbiorowości. Początkowe przerażenie katastrofą prowadzi do poszukiwania jej przyczyn, następnie do podejrzeń, oskarżeń i wreszcie do przemocy. Muzyczna konstrukcja przedstawienia może pozwolić na wyraźniejsze pokazanie tych przemian.
Przygotowanie wokalne zespołu powierzono Bożenie Stasiowskiej. Za choreografię odpowiada Dariusz Brojek, natomiast scenografię i kostiumy przygotowuje Magdalena Gajewska.
W przedstawieniu wykorzystane zostaną również materiały wizualne, za które odpowiada Jędrzej Witkowski, realizujący wideo, zdjęcia i montaż.
Autorem epilogu jest Jakub Zuckerman. Oznacza to, że spektakl będzie zawierał dodatkowy fragment tekstowy przygotowany na potrzeby realizacji.
Jednym z najważniejszych tematów „Klątwy” pozostaje związek religii z mechanizmami społecznej kontroli. Wyspiański przedstawia świat, w którym chrześcijaństwo współistnieje z ludowymi wierzeniami i dawnymi wyobrażeniami o zależności człowieka od sił natury.
Mieszkańcy wsi modlą się o deszcz, ale jednocześnie próbują odczytywać znaki i przepowiednie. Kiedy oczekiwana pomoc nie nadchodzi, coraz silniej dochodzi do głosu przekonanie, że konieczne jest przebłaganie sił odpowiedzialnych za katastrofę.
Dramat pokazuje niebezpieczeństwo wynikające z takiego sposobu myślenia. Człowiek przekonany, że cierpienie całej społeczności jest skutkiem czyjegoś grzechu, może uznać ukaranie winnego za moralny obowiązek. Wówczas przemoc zyskuje religijne uzasadnienie, a zbiorowość zaczyna postrzegać własne okrucieństwo jako działanie służące wspólnemu dobru.
W zapowiedzi rzeszowskiego przedstawienia twórcy podkreślają również konflikt pomiędzy hierarchią kościelną a zwykłymi mieszkańcami wsi. Autorytet duchownego zostaje podważony przez jego postępowanie, podczas gdy ludzie oczekują od niego przestrzegania zasad, których sam naucza.
Ważnym elementem dramatu pozostaje postać Młodej. Jej sytuacja ujawnia nierówność odpowiedzialności za naruszenie społecznych norm. Kobieta ponosi konsekwencje związku z księdzem, choć jej możliwości samodzielnego decydowania o własnym losie są ograniczone.
Wyspiański pokazuje również, jak łatwo wspólnota przekonana o słuszności własnych przekonań może odebrać jednostce prawo do obrony. Ten mechanizm nadaje „Klątwie” wymiar wykraczający poza realia galicyjskiej wsi końca XIX wieku.
W „Klątwie” Wyspiański zderzył ze sobą kilka porządków: religijny, społeczny, moralny i związany z ludowym postrzeganiem natury. Żaden z nich nie przynosi bohaterom ocalenia.
Ksiądz, którego obowiązkiem jest duchowe przewodnictwo, sam staje się uczestnikiem konfliktu. Młoda próbuje odnaleźć się w sytuacji, w której każda decyzja prowadzi do kolejnych cierpień. Mieszkańcy wsi, przerażeni perspektywą głodu, stopniowo tracą zdolność racjonalnej oceny wydarzeń.
Szczególnie istotna jest rola zbiorowości. Wieś funkcjonuje jako organizm podporządkowany wspólnemu lękowi. Poszczególni mieszkańcy mogą mieć własne wątpliwości, jednak siła grupowego przekonania sprawia, że coraz trudniej im przeciwstawić się dominującemu osądowi.
W rzeszowskim przedstawieniu ten aspekt dramatu zostanie podkreślony poprzez obecność chóru. Jego muzyczna forma może uwydatnić zarówno solidarność mieszkańców wobec katastrofy, jak i narastającą agresję skierowaną przeciwko osobom uznanym za winne.
Dla współczesnego widza „Klątwa” pozostaje opowieścią o mechanizmach wykluczenia i zbiorowej odpowiedzialności. Pokazuje, jak szybko społeczność dotknięta kryzysem może zaakceptować przemoc, jeżeli zostanie ona przedstawiona jako sposób przywrócenia bezpieczeństwa.
W przedstawieniu wystąpi trzynastoosobowy zespół aktorski.
Roberta Żurka zobaczymy w roli Księdza, a Aleksandra Ożóg zagra Młodą. Małgorzata Machowska wystąpi jako Matka, Robert Chodur jako Sołtys, Stanisław Twaróg jako Dzwonnik, Michał Chołka jako Parobek, Joanna Sokołowska jako Dziewka, natomiast Adam Mężyk wcieli się w Pustelnika.
Pięcioosobowy chór stworzą Anna Demczuk, Karolina Kochańska, Józef Hamkało, Jakub Gąsior i Justyna Król.
Asystentką reżysera jest Anna Jochym.
Premiera „Klątwy” wpisuje się w szerszy program wydarzeń poświęconych twórczości Stanisława Wyspiańskiego, przygotowany przez Teatr im. Wandy Siemaszkowej w ramach projektu „Klasyka 3.0”.
22 listopada zaplanowano działanie performatywne „Wyspiański / stań się.” przygotowane przez Bizarium Kolektyw. Natomiast 28 listopada, w dniu premiery „Klątwy”, we foyer teatru odbędzie się wystawa plakatów do sztuk Wyspiańskiego, organizowana we współpracy z Muzeum Plakatu w Wilanowie.
Program obejmuje także inne wydarzenia teatralne, performatywne i edukacyjne poświęcone współczesnym interpretacjom klasyki.
Rzeszowska premiera będzie zatem częścią większego przedsięwzięcia, którego celem jest ponowne przyjrzenie się tekstom należącym do kanonu polskiej dramaturgii.
Premiera „Klątwy” Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Sławomira Gaudyna odbędzie się 28 listopada 2026 roku o godz. 18.00 na Dużej Scenie Teatru im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie.
Kolejne przedstawienia zaplanowano na 29 listopada o godz. 18.00, 1 i 2 grudnia o godz. 19.00 oraz 3 grudnia o godz. 10.00.
Rzeszowska premiera będzie drugą realizacją „Klątwy” Stanisława Wyspiańskiego, która trafi na polskie sceny w listopadzie. Osiem dni wcześniej, 20 listopada, na Małej Scenie Teatru Nowego im. Kazimierza Dejmka w Łodzi odbędzie się premiera przedstawienia w reżyserii Maxa Nowotarskiego. Spektakl powstaje jako finał projektu „Wyspiański od_nowa”. Reżyser zamierza przyjrzeć się mechanizmom społecznego osądu, odpowiedzialności i poświęcenia. Muzykę przygotowuje Andriana Jaroslava Sajenko, a scenografię i kostiumy Julia Nowak.
O planach łódzkiego teatru pisaliśmy w październikowej publikacji „Wielkie narracje i lokalne opowieści. Teatr Nowy w Łodzi ogłasza sezon 2026/2027”, w której szerzej przedstawiliśmy założenia realizacji Maxa Nowotarskiego.
Dwie premiery tego samego dramatu w odstępie zaledwie ośmiu dni pozwolą zobaczyć, jak współcześni twórcy odczytują opowieść Wyspiańskiego o winie, religii, zbiorowym lęku i przemocy. W Łodzi Max Nowotarski zapowiada przedstawienie odwołujące się do uniwersalnego wymiaru tragedii, natomiast w Rzeszowie Sławomir Gaudyn sięga po formę zbliżoną do opery, powierzając chórowi ważną rolę w budowaniu dramaturgii. Obie realizacje przypomną jeden z najbardziej bezkompromisowych dramatów polskiego modernizmu.
Realizatorzy rzeszowskiej „Klątwy”:
Autor: Stanisław Wyspiański
Reżyseria: Sławomir Gaudyn
Scenografia i kostiumy: Magdalena Gajewska
Muzyka: Sebastian Krajewski
Choreografia: Dariusz Brojek
Wideo, zdjęcia, montaż: Jędrzej Witkowski
Przygotowanie wokalne: Bożena Stasiowska
Autor epilogu: Jakub Zuckerman
Asystentka reżysera: Anna Jochym
Spektakl potrwa około 120 minut i jest rekomendowany widzom od 14. roku życia. Informacje o przedstawieniu oraz sprzedaży biletów znajdują się na stronie Teatru im. Wandy Siemaszkowej.
Plakat: Krzysztof Motyka.
