W końcu marca 2026 r. w sali widowiskowej WDK w Rzeszowie odbył się wieczór teatralny z okazji Międzynarodowego Dnia Teatru, zorganizowany wspólnie z Towarzystwem Kultury Teatralnej
Fot. M. Zając-Czerkies (WDK w Rzeszowie)
W marcu 2026 roku w Wojewódzkim Domu Kultury w Rzeszowie odbył się benefis profesora Janusza Pokrywki. Wydarzenie miało charakter podsumowania wieloletniej działalności artystycznej, pedagogicznej i organizacyjnej, ale było również wyraźnym sygnałem ze strony środowiska i władz regionu: mamy do czynienia z postacią o znaczeniu trwałym, budującą przez dekady własny, rozpoznawalny język teatralny.
Podczas benefisu artysta został uhonorowany Nagrodą Marszałka Województwa Podkarpackiego, przyznaną przez marszałka Władysława Ortyla. To jedno z najważniejszych regionalnych wyróżnień, przyznawane za całokształt działalności w dziedzinie kultury. W przypadku Pokrywki nagroda ta ma wymiar szczególny – stanowi formalne potwierdzenie roli, jaką jego twórczość odegrała w kształtowaniu pejzażu kulturalnego Podkarpacia.
Laudację wygłosił Ryszard Zatorski – redaktor czasopisma „Nasz Dom Rzeszów” i wiceprezes Stowarzyszenia Kultury Teatralnej w Rzeszowie. To autor, który od lat towarzyszy twórczości Pokrywki i należy do jej najważniejszych komentatorów. W swoich tekstach określa go mianem „maga sceny” i „mistrza znaku plastycznego”, podkreślając, że jego teatr wyrasta nie z technologii widowiska, lecz „ze strefy ducha i wyobraźni”. To określenie dobrze oddaje charakter tej twórczości.
Janusz Pokrywka jest artystą plastykiem, scenografem, reżyserem, scenarzystą i pedagogiem. Urodzony w 1951 roku w Rzeszowie, od początku swojej drogi związany jest z tym miastem. Ukończył Liceum Sztuk Plastycznych w Jarosławiu, a następnie Wydział Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, gdzie dyplom uzyskał w pracowni profesora Jerzego Nowosielskiego. Kształcenie uzupełnił o Studium Pedagogiczne oraz Pomagisterskie Studium Scenografii Teatralnej, kończąc je dyplomem z wyróżnieniem.
Ten fundament – połączenie malarstwa, myślenia przestrzennego i refleksji pedagogicznej – pozostaje widoczny w całej jego twórczości.
Po studiach wrócił do Rzeszowa i rozpoczął pracę w Teatrze Lalki i Aktora „Kacperek”. Spędził tam kilkanaście lat, pełniąc kolejne funkcje: scenografa, kierownika artystycznego, dyrektora artystycznego, a w końcu także dyrektora naczelnego teatru. To właśnie w tej instytucji powołał do życia Scenę Propozycji – autorski projekt, który stał się jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla jego dalszej działalności .
Scena Propozycji nie była klasycznym zespołem repertuarowym. Od początku funkcjonowała jako teatr autorski – oparty na osobowości twórcy i jego wizji. Jej językiem stała się plastyczna narracja, operująca skrótem, symbolem i syntetycznym obrazem. To teatr, w którym scenografia nie ilustruje dramatu, lecz współtworzy znaczenia, przenikając się z działaniami aktorskimi i muzycznymi.
Jak podkreśla sam Pokrywka, „wyobraźnia jest siłą napędzającą świat”, a to właśnie emocje, a nie technika widowiska, pozostają dla niego najważniejsze . Ta deklaracja nie ma charakteru teoretycznego – znajduje bezpośrednie przełożenie na praktykę sceniczną.
Spektakle Pokrywki rozwijają się zawsze wokół obrazu jako nośnika sensu. W jego teatrze obraz nie towarzyszy słowu, nie dopowiada znaczeń, ale je inicjuje. Często to właśnie układ przestrzeni, relacja światła i cienia, obecność przedmiotu czy lalki wyznaczają rytm sceny. Aktor wchodzi w tę struktur – poprzez gest, zatrzymanie, precyzyjnie budowaną obecność.
W wielu realizacjach Pokrywka świadomie ogranicza środki wyrazu. Redukuje scenografię do kilku elementów, pracuje pustką, ciszą, krótkimi sekwencjami obrazów oddzielonych pauzą. Te „ciemności” czy przerwy – jak podkreślają obserwatorzy jego teatru – działają jak kurtyna, pozwalająca widzowi domknąć znaczenie poprzedniej sceny i przygotować się na kolejną. To teatr komponowany, nie ilustrowany.
Charakterystyczne jest także łączenie planów – obecność aktora i lalki, przedmiotu i żywego ciała na jednej płaszczyźnie znaczeń. Lalka staje się równorzędnym partnerem scenicznym, czasem nawet nośnikiem silniejszego znaczenia niż postać aktorska. Ten sposób prowadzenia narracji widoczny jest choćby w interpretacjach tekstów klasycznych, gdzie Pokrywka przetwarza materiał literacki na język znaków wizualnych.
Jego spektakle powstają często przy minimalnych środkach, w przestrzeniach nietypowych, z udziałem zespołów mieszanych – zawodowych aktorów i amatorów. Pokrywka wielokrotnie podkreślał, że intuicja i autentyczność bywają w teatrze ważniejsze niż formalne przygotowanie, a granica między profesjonalizmem a amatorstwem nie jest jednoznaczna. W praktyce oznacza to pracę opartą na zaufaniu do aktora, ale też na wymaganiu precyzji – bo nawet najprostszy gest w jego teatrze musi być świadomy.
Scena Propozycji funkcjonowała kolejno przy Teatrze „Kacperek”, Estradzie Rzeszowskiej, a następnie w Młodzieżowym Domu Kultury. W każdej z tych instytucji zachowywała swoją autonomię i specyfikę. Jej działalność obejmuje tysiące przedstawień – według dostępnych danych nawet około dwóch tysięcy realizacji na przestrzeni kilkudziesięciu lat .
Spektakle Pokrywki prezentowane były nie tylko w teatrach, ale także w galeriach, przestrzeniach edukacyjnych i sakralnych. Trafiały do widzów w Polsce i za granicą – m.in. w Czechach, na Słowacji i Ukrainie . Ich siłą pozostaje uniwersalność języka wizualnego, który – jak wielokrotnie podkreślano – pozwala na odbiór niezależnie od języka tekstu.
Dorobek Pokrywki obejmuje ponad sto dwadzieścia scenografii i kilkadziesiąt reżyserii realizowanych w teatrach w całej Polsce: od Szczecina, przez Warszawę i Kraków, po Rzeszów i mniejsze ośrodki. Tworzył również spektakle za granicą, m.in. w Tarnopolu czy Stropkowie .
Równolegle rozwijał działalność pedagogiczną. Od kilkunastu lat związany jest z Uniwersytetem Rzeszowskim, gdzie prowadzi zajęcia z zakresu formy i wyobraźni scenicznej. Wcześniej współpracował także z innymi ośrodkami akademickimi, prowadząc autorskie projekty teatralne ze studentami. Jego teatr stał się miejscem spotkania różnych pokoleń – przestrzenią, w której młodzi twórcy mogli zdobywać doświadczenie sceniczne w bezpośrednim kontakcie z praktyką.
Nie bez znaczenia pozostaje również jego działalność plastyczna – rysunki, ilustracje i projekty graficzne, publikowane m.in. w prasie regionalnej, stanowią integralną część jego dorobku. W jego przypadku teatr i sztuki wizualne tworzą spójny system myślenia o obrazie i znaku.
Za swoją działalność artystyczną i edukacyjną był wielokrotnie nagradzany. Otrzymał m.in. Nagrodę Miasta Rzeszowa, Nagrodę Rzeszowskiego Ośrodka Radia i Telewizji, Medal Komisji Edukacji Narodowej oraz Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” . Nagroda Marszałka Województwa Podkarpackiego, wręczona podczas tegorocznego benefisu, wpisuje się w ten ciąg wyróżnień, ale jednocześnie zamyka pewien symboliczny etap – etap konsekwentnego budowania własnej formy teatru poza głównym nurtem instytucjonalnym.
Benefis w Wojewódzkim Domu Kultury nie był więc jedynie wydarzeniem jubileuszowym. Był momentem zatrzymania i uporządkowania dorobku, który rozwijał się równolegle do oficjalnych struktur, często poza ich centrum, ale zawsze w realnym kontakcie z widzem.
Pokrywka nie tworzy teatru efektownego w sensie technologicznym. Nie podąża za modami, nie wpisuje się w dominujące estetyki. Jego teatr pozostaje konsekwentnie inny – oparty na obrazie, znaku, skrócie i wyobraźni. To po prostu teatr, który nie potrzebuje rozbudowanych środków, by przekazać znaczenia.
