O „Wstydzie” Marka Modzelewskiego w reż. Małgorzaty Bogajewskiej na Scenie pod Ratuszem Teatru Ludowego w Krakowie pisze Magda Mielke.
fot. Marcin Oliva Soto
Krakowski „Wstyd” to inteligentne, gorzkie i momentami bardzo zabawne studium ludzkich słabości. Dramat Marka Modzelewskiego doczekał się już kilku adaptacji teatralnych oraz wersji kinowej. Spektakl mierzy się z materiałem, który dla wielu widzów ma już mocny punkt odniesienia w postaci filmowego hitu „Teściowie”. Sceniczna realizacja próbuje przenieść energię filmowej tragikomedii na teatralne deski, jednak efekt okazuje się nierówny. Spektakl bawi, momentami celnie punktuje społeczne napięcia, ale pozostawia poczucie pewnego niedosytu.
Podstawą spektaklu jest dobrze znana historia rodzin, które spotykają się w hotelowej restauracji tuż po odwołanym ślubie swoich dzieci. Sytuacja – z pozoru komediowa – szybko odsłania głębsze pokłady frustracji, klasowych kompleksów i rodzinnych pretensji. Dramaturgia opiera się na serii konfrontacji oraz stopniowym odkrywaniu kolejnych konfliktów między bohaterami.
Tytułowy „wstyd” okazuje się uczuciem wielowymiarowym: jest to zarówno wstyd związany z publiczną kompromitacją, jak i głęboko zakorzenione poczucie społecznej presji oraz obsesja na punkcie tego, „co powiedzą inni”. W tym sensie spektakl staje się przenikliwą diagnozą polskiego społeczeństwa – świata pozorów, ambicji klasowych i nieustannego porównywania się z innymi.
Na scenie jednak ta konstrukcja działa słabiej niż w filmie. Wersja teatralna sprawia wrażenie bardziej szkicowej, a napięcia między bohaterami nie zawsze rozwijają się w sposób przekonujący. Zamiast stopniowego narastania emocji widz otrzymuje raczej serię gwałtownych, komediowych eksplozji – efektownych, ale psychologicznie uproszczonych. Postaci często reagują zbyt szybko i zbyt ostro, przez co trudniej uwierzyć w ich motywacje.
Reżyserka, Małgorzata Bogajewska, stawia przede wszystkim na tempo i komediowy rytm scen. Dialogi są dynamiczne, sceny płynnie przechodzą jedna w drugą, a przedstawienie nie traci energii. Reżyserka wyraźnie akcentuje groteskowy potencjał sytuacji, podkreślając kontrast między elegancką oprawą wesela a emocjonalnym chaosem bohaterów.
Jednocześnie w tej interpretacji mniej miejsca pozostaje na niuanse psychologiczne. Tam, gdzie można by budować napięcie w półtonach – spojrzeniach, zawieszeniach dialogu czy drobnych gestach – spektakl częściej wybiera wyraźną, komediową puentę. W rezultacie dramatyczny potencjał tekstu bywa spłaszczony, a całość bardziej przypomina farsową konfrontację charakterów niż powoli odsłaniający się rodzinny dramat.
Najciekawszym elementem spektaklu okazuje się obsada. Została ona dobrana w sposób przewrotny – w roli Małgorzaty oglądamy Małgorzatę Kochan, jej partnerem scenicznym jest Tadeusz Łomnicki jako Andrzej. Drugą parę rodziców tworzą Katarzyna Tlałka jako Wanda oraz Piotr Pilitowski w roli Tadeusza. Widz intuicyjnie spodziewałby się, że pary zostaną obsadzone „na odwrót”. Tymczasem zdecydowano się na rozwiązanie, które przełamuje pierwsze skojarzenia i wprowadza interesujące napięcie między scenicznym wizerunkiem aktora a jego postacią. To obsadowe odwrócenie oczekiwań momentami działa bardzo dobrze: bohaterowie zyskują dzięki temu pewną nieoczywistość, a widz musi na nowo przyzwyczaić się do ich scenicznej energii.
Scenografia dobrze oddaje atmosferę miejsca, które miało być tłem rodzinnego święta, a staje się areną coraz ostrzejszych sporów. Z kolei muzyka i warstwa dźwiękowa pełnią raczej funkcję uzupełniającą. Nie dominują nad akcją, lecz podkreślają zmiany nastroju i rytm scen. Wpisują się w konwencję spektaklu – lekkiej, momentami ironicznej komedii obyczajowej.
„Wstyd” w Teatrze Ludowym to przedstawienie sprawnie zagrane i utrzymane w żywym tempie, które potrafi rozbawić publiczność. Jednocześnie trudno uciec od porównań z filmowymi „Teściami”. W tej konfrontacji teatralna wersja wydaje się mniej precyzyjna dramaturgicznie i psychologicznie. Spektakl działa najlepiej wtedy, gdy korzysta z komediowej energii tekstu. Gdy jednak próbuje dotknąć głębszych emocji bohaterów, ujawnia swoje ograniczenia. To przedstawienie, które ogląda się z zainteresowaniem, choć z poczuciem, że w tym materiale kryje się potencjał na znacznie bardziej przenikliwy teatr.
