Przedstawienie, łączące teatr dokumentalny, osobiste doświadczenia młodych artystów i fragmenty dramatów Havla, będzie miało premierę dziś, 14 listopada w Komunie Warszawa.
na zdjęciu Filip Ławnicki jako Havel, fot. Teatr Komuna Warszawa
W 90. rocznicę urodzin czeskiego dramaturga, dysydenta i prezydenta Jana Svobodová przygotowała polsko-czeski spektakl „(Re)Searching Havel. Podcast sceniczny o świecie, którego nie rozumiemy”.
Václav Havel należy do tych postaci europejskiej historii XX wieku, których działalność polityczna z czasem zaczęła przesłaniać dorobek artystyczny. W zbiorowej pamięci pozostał przede wszystkim jako przywódca czechosłowackiej opozycji demokratycznej, jeden z najważniejszych uczestników aksamitnej rewolucji i pierwszy prezydent Czech. Tymczasem zanim został politykiem, był dramaturgiem, którego twórczość wyróżniała się przenikliwą obserwacją mechanizmów władzy, absurdów biurokracji oraz sposobów, w jakie język może służyć manipulacji i podporządkowywaniu człowieka.
Właśnie do tego Havla, autora dramatów i człowieka teatru, powraca Jana Svobodová. Czeska reżyserka, od lat związana z teatrem dokumentalnym, zaprosiła do współpracy dwoje młodych polskich wykonawców, Jessicę Polak i Filipa Ławnickiego. Ich osobiste doświadczenia zostaną skonfrontowane z fragmentami dwóch sztuk Havla: „Powiadomienia” i „Odejścia”. Twórcy chcą sprawdzić, jak teksty napisane w odmiennych okolicznościach historycznych rezonują ze współczesnością i czy pytania stawiane przez czeskiego dramaturga pozostają bliskie ludziom, którzy nigdy nie żyli w państwie totalitarnym.
Przedstawienie powstaje w ramach polsko-czeskiej współpracy Komuny Warszawa, Archa – Centrum Teatru Dokumentalnego oraz Centrum Czeskiego w Warszawie. Jego premiera przypada na rok obchodów 90. rocznicy urodzin Havla, który przyszedł na świat 5 października 1936 roku w Pradze.
Dla pokolenia dorastającego w latach osiemdziesiątych Václav Havel był symbolem obywatelskiego sprzeciwu wobec komunistycznej dyktatury. Jego nazwisko kojarzyło się z Kartą 77, więzieniem, działalnością opozycyjną i przekonaniem, że jednostka ma obowiązek zachować odpowiedzialność za własne postępowanie nawet wówczas, gdy otaczający ją system polityczny wymusza konformizm.
W 1978 roku Havel napisał esej „Siła bezsilnych”, jeden z najważniejszych tekstów europejskiej myśli opozycyjnej drugiej połowy XX wieku. Analizował w nim mechanizmy funkcjonowania systemu, który utrzymuje władzę dzięki codziennemu uczestnictwu obywateli w zbiorowym rytuale podporządkowania. Posłużył się przykładem sprzedawcy warzyw, umieszczającego w witrynie sklepu ideologiczne hasło, choć jego treść pozostaje mu obojętna. Gest wykonywany z przyzwyczajenia i obawy przed konsekwencjami staje się częścią mechanizmu podtrzymującego polityczny porządek.
Havel przeciwstawiał temu życie w prawdzie, rozumiane jako odmowę uczestniczenia w narzuconym kłamstwie. Jego refleksja obejmowała zarówno system polityczny, jak i codzienne wybory człowieka, który stopniowo przyzwyczaja się do rezygnowania z własnych przekonań.
Dzisiaj młodzi Polacy poznają Havla w zupełnie innych okolicznościach. Demokracja stanowi dla nich naturalne środowisko życia, choć coraz częściej towarzyszą jej napięcia polityczne, kryzysy zaufania do instytucji, dezinformacja i rosnąca polaryzacja społeczna. Doświadczenie cenzury państwowej zostało zastąpione rzeczywistością, w której ogromny wpływ na obieg informacji mają media społecznościowe, algorytmy i mechanizmy cyfrowej komunikacji.
Twórcy „(Re)Searching Havel” proponują przyjrzenie się temu, jak zmieniły się okoliczności, w których człowiek podejmuje decyzje dotyczące własnej wolności. Interesuje ich również odpowiedzialność jednostki za słowa, przekonania i zachowania, które mogą wpływać na innych.
W scenariuszu przedstawienia wykorzystano fragmenty „Powiadomienia” w przekładzie Ireny Bołtuć oraz „Odejścia” w tłumaczeniu Andrzeja Jagodzińskiego. Wybór tych utworów pozwala zestawić dwa okresy twórczości Havla i dwa odmienne doświadczenia polityczne.
„Powiadomienie”, napisane w 1965 roku, należy do najważniejszych wczesnych dramatów czeskiego autora. Akcja rozgrywa się w instytucji, w której zostaje wprowadzony sztuczny język urzędowy zwany ptydepe. Jego zadaniem jest zapewnienie maksymalnej precyzji komunikacji i wyeliminowanie nieporozumień. W praktyce nowy system językowy prowadzi do absurdalnych komplikacji, wzmacnia biurokrację i uzależnia pracowników od kolejnych procedur.
Bohaterowie próbują odnaleźć się w rzeczywistości, w której coraz trudniej zrozumieć zasady działania instytucji. Język, zamiast ułatwiać porozumienie, staje się narzędziem sprawowania kontroli. Człowiek podporządkowuje się regułom, których sens stopniowo przestaje rozumieć, a każda próba samodzielnego działania prowadzi do kolejnych konfliktów z administracyjną machiną.
Havel stworzył dramat będący satyrą na biurokratyczny system, ale jego obserwacje wykraczają poza realia komunistycznej Czechosłowacji. „Powiadomienie” pozwala dzisiaj rozmawiać o języku instytucji, politycznych komunikatach, manipulacji informacją i sytuacjach, w których pozornie neutralne procedury zaczynają decydować o ludzkim życiu.
Drugi z wykorzystanych utworów, „Odejście”, powstał wiele lat później. Havel ukończył go już po zakończeniu swojej prezydentury, a światowa prapremiera odbyła się w 2008 roku w praskim teatrze Archa.
Bohaterem dramatu jest były kanclerz Vilém Rieger, który po utracie stanowiska musi opuścić rządową rezydencję. Wraz z polityczną pozycją traci dotychczasowe poczucie bezpieczeństwa, wpływy i znaczną część swojej tożsamości. W jego otoczeniu ujawniają się oportunizm, interesowność i trudności z zaakceptowaniem zmiany społecznej hierarchii.
„Odejście” zawiera wyraźne odniesienia do Czechowa i Szekspira, szczególnie do „Wiśniowego sadu” oraz „Króla Leara”. Havel wykorzystuje groteskę, ironię i absurd, aby opowiedzieć o człowieku przywiązanym do władzy, który z trudem godzi się z jej utratą.
Zestawienie „Powiadomienia” i „Odejścia” daje twórcom warszawskiej premiery możliwość przyjrzenia się dwóm stronom politycznego doświadczenia: funkcjonowaniu jednostki wewnątrz systemu oraz zachowaniu człowieka, który sam uczestniczył w sprawowaniu władzy.
Forma przedstawienia została określona przez realizatorów jako podcast sceniczny i live-remix. Spektakl będzie łączył działania wykonywane na żywo z technologiami multimedialnymi, projekcjami oraz interaktywnymi efektami wizualnymi. Ważną część scenariusza stanowią osobiste wypowiedzi Jessiki Polak i Filipa Ławnickiego.
Oboje należą do pokolenia, dla którego Havel jest przede wszystkim postacią historyczną. Ich udział w przedstawieniu ma umożliwić spojrzenie na jego twórczość z perspektywy własnych doświadczeń, przekonań i obserwacji współczesnego świata.
Jessica Polak ukończyła aktorstwo nowych mediów w Warszawskiej Szkole Filmowej. Występowała w produkcjach filmowych i telewizyjnych, reklamach oraz teledyskach. Ma również doświadczenie w teatrze performatywnym, zdobyte podczas współpracy ze stowarzyszeniem Sztuka Nowa.
Filip Ławnicki jest aktorem, autorem i reżyserem, studentem białostockiej filii Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza. Interesuje się teatrem dokumentalnym i autorskim. Pod kierunkiem Wojtka Ziemilskiego uczestniczy w projekcie badawczym poświęconym teatrowi non-fiction. Już w okresie licealnym realizował własne przedstawienia, między innymi „Ta jedyna numer jeden” i „Stacja Matura”, nagradzane na festiwalach teatralnych.
W „(Re)Searching Havel” wykonawcy będą występować jako osoby dzielące się własnymi doświadczeniami. Taka formuła jest charakterystyczna dla teatru dokumentalnego rozwijanego przez Janę Svobodovą. Autentyczna wypowiedź uczestnika przedstawienia staje się materiałem dramaturgicznym, a jego biografia i sposób postrzegania rzeczywistości współtworzą sceniczny przekaz.
Praca nad spektaklem obejmowała również lipcowy Art Camp, którego uczestnikami byli Anna Andrzejewska, Gabriela Szmel, Matylda Dworakowska, Paweł Bernadowski i Wiktoria Hejno. Realizatorzy podkreślają ich udział w procesie przygotowań.
Reżyserka przedstawienia Jana Svobodová należy do uznanych czeskich twórczyń teatru dokumentalnego. Od wielu lat rozwija metodę pracy opartą na autentycznych historiach, rozmowach z uczestnikami projektów i wykorzystywaniu ich osobistych doświadczeń w działaniach scenicznych.
W jej spektaklach ważną rolę odgrywają obraz, muzyka, światło i technologie multimedialne. Svobodová traktuje je jako integralne elementy dramaturgii, pozwalające budować wielowarstwowe wypowiedzi o współczesnych problemach społecznych i politycznych.
Jest założycielką Międzynarodowej Letniej Szkoły Teatru Dokumentalnego. Jej przedstawienia prezentowano na festiwalach w Europie, Stanach Zjednoczonych, Japonii i Republice Południowej Afryki.
W 2018 roku wspólnie z chińską choreografką Wen Hui stworzyła spektakl „Obyčejní lidé” („Zwyczajni ludzie”), zaprezentowany rok później w głównym programie Festiwalu Awiniońskiego oraz paryskiego Festival d’Automne. Przedstawienie podejmowało temat pamięci, osobistych doświadczeń i historii społecznej, zestawiając biografie uczestników z szerszym kontekstem politycznym.
W kolejnych latach Svobodová realizowała projekty dotyczące wolności osobistej, migracji i doświadczenia życia w warunkach społecznych konfliktów. Wśród nich znalazły się „Ti, kdo mluví za sebe” z 2021 roku, „Perché non Io” z 2022 roku oraz „Osm krátkých kompozic ze života Ukrajinců pro západní publikum” z 2023 roku. Ostatnie z wymienionych przedstawień zostało zaprezentowane w styczniu 2026 roku na międzynarodowym festiwalu teatralnym w Vancouver.
W jej twórczości powraca zainteresowanie relacją między jednostką a historią. Reżyserka oddaje głos ludziom, których osobiste doświadczenia pozwalają lepiej zrozumieć procesy społeczne i polityczne. W przypadku nowego przedstawienia rozmówcą młodych wykonawców staje się również Havel, obecny poprzez własne teksty i pamięć o działalności publicznej.
Związek Jany Svobodovej z Václavem Havlem ma także wymiar osobisty i artystyczny. Czeski dramaturg był związany z praskim teatrem Archa, w którym sam wystąpił w dwóch spektaklach wyreżyserowanych przez Svobodovą.
Ta informacja nadaje warszawskiemu przedsięwzięciu dodatkowy kontekst. Reżyserka należała do środowiska artystycznego, z którym Havel utrzymywał bezpośrednie kontakty. Znała go jako człowieka teatru, zainteresowanego współczesnymi formami sztuki scenicznej i otwartego na eksperymenty artystyczne.
Historia teatru Archa jest zresztą ściśle związana z przemianami politycznymi w Czechosłowacji po 1989 roku.
Jedną z najważniejszych postaci tego środowiska jest Ondřej Hrab, dramaturg „(Re)Searching Havel”. Jeszcze w okresie komunistycznej dyktatury organizował w Czechosłowacji nielegalne występy zagranicznych artystów, uczestnicząc w tworzeniu niezależnego obiegu kultury.
Po aksamitnej rewolucji przekształcił dawny teatr E.F. Buriana w praskie Divadlo Archa, które stało się jednym z najważniejszych czeskich ośrodków współczesnych sztuk performatywnych. Teatr rozwijał współpracę międzynarodową, prezentował projekty interdyscyplinarne i zapraszał artystów poszukujących nowych form wypowiedzi scenicznej.
To właśnie w Archa odbyła się w 2008 roku światowa prapremiera „Odejścia”, ostatniego dramatu Havla. Autor powierzył teatrowi realizację utworu, w którym z charakterystycznym dla siebie poczuciem humoru analizował mechanizmy politycznej władzy i ludzkie przywiązanie do zajmowanych stanowisk.
W 2023 roku Ondřej Hrab i Jana Svobodová powołali Archa – Centrum Teatru Dokumentalnego, kontynuując wieloletnią działalność artystyczną w nowej formule organizacyjnej. Centrum zajmuje się rozwijaniem metod teatru dokumentalnego, edukacją i międzynarodową współpracą.
Warszawska premiera stanowi kolejny etap tej działalności. Łączy doświadczenie czeskich twórców, którzy pamiętają okres komunistycznej dyktatury i przemiany 1989 roku, z perspektywą młodych polskich artystów wychowanych w zupełnie innych realiach.
Za dramaturgię przedstawienia odpowiada Ondřej Hrab, a scenografię przygotowali Jana Svobodová i Martin Krupa. Ten ostatni jest również autorem multimediów i projektu oświetlenia.
Krupa zajmuje się komunikacją wizualną, filmem eksperymentalnym i instalacjami wideo. W swojej pracy wykorzystuje zarówno technologie cyfrowe, jak i tradycyjną taśmę filmową 16 mm. Interesują go możliwości łączenia projekcji z oświetleniem scenicznym, zmiany perspektywy, rytmu obrazu oraz eksperymenty z czasem projekcji.
W „(Re)Searching Havel” rozwiązania multimedialne mają współtworzyć sceniczną opowieść, w której teksty czeskiego dramaturga spotkają się z osobistymi wypowiedziami wykonawców.
Za muzykę i projekt dźwięku odpowiada Jan Sedláček, czeski kompozytor i realizator dźwięku, absolwent brytyjskich uczelni University of Bedfordshire i University of Westminster. Od lat współpracuje z instytucjami kultury i zespołami audiowizualnymi. Jest również współwłaścicielem praskiego studia nagraniowego Mr. Wombat.
Współpraca artystów zajmujących się teatrem dokumentalnym, obrazem i dźwiękiem odpowiada przyjętej przez realizatorów formule podcastu scenicznego. Widzowie mają uczestniczyć w wydarzeniu, które wykorzystuje język współczesnych mediów i techniki performatywne do rozmowy o polityce, historii i indywidualnej odpowiedzialności.
W przygotowanie spektaklu zaangażowali się również Andrzej Jagodziński i Petr Vlček, odpowiedzialni za współpracę merytoryczną.
Andrzej Jagodziński jest tłumaczem literatury czeskiej, bohemistą, dyplomatą i wieloletnim uczestnikiem polsko-czeskiego dialogu kulturalnego. Przekładał na język polski utwory Václava Havla, a jego działalność odegrała istotną rolę w popularyzowaniu czeskiej literatury w Polsce. Współpracował także z instytucjami zajmującymi się rozwojem kontaktów kulturalnych w Europie Środkowej.
Petr Vlček, dyrektor Centrum Czeskiego w Warszawie, jest menedżerem kultury i dyplomatą. Wcześniej pracował między innymi na praskiej uczelni filmowej FAMU oraz przy organizacji festiwali i wydarzeń artystycznych.
Obecność obu specjalistów podkreśla międzynarodowy charakter przedsięwzięcia. Twórczość Havla od dziesięcioleci pozostaje ważnym elementem polsko-czeskich kontaktów intelektualnych i artystycznych. Jego dramaty były wystawiane w polskich teatrach, a eseje i teksty polityczne stanowiły istotny element dyskusji prowadzonych przez środowiska demokratycznej opozycji.
Współczesna recepcja Havla stawia jednak nowe pytania. Jego nazwisko jest powszechnie rozpoznawalne, ale wiedza o dorobku dramatycznym i filozoficznym bywa znacznie skromniejsza niż znajomość jego politycznej biografii. Autor „Powiadomienia” pozostawił teksty, które pozwalają analizować współczesne formy podporządkowania, społeczne mechanizmy konformizmu i odpowiedzialność za uczestnictwo w życiu publicznym.
Po przedstawieniu organizatorzy zapowiadają dyskusję z udziałem Andrzeja Jagodzińskiego, Petra Vlčka i zaproszonych gości. Rozmowa ma dotyczyć granic osobistej wolności oraz jej kruchości.
Prace nad spektaklem prowadzono w 2026 roku w studiu STODOLIO, działającym w ramach Archa – Centrum Teatru Dokumentalnego, oraz w Komunie Warszawa.
Polska premiera odbędzie się 14 listopada o godzinie 19.00. Kolejny pokaz zaplanowano na 15 listopada, również o godzinie 19.00.
Trzy dni później, 17 listopada, przedstawienie zostanie zaprezentowane w Czechach. Czeską premierę zaplanowano w Divadle 29 w Pardubicach.
Data ta ma wymiar historyczny. 17 listopada 1989 roku w Pradze odbyła się demonstracja studencka brutalnie stłumiona przez komunistyczne siły bezpieczeństwa. Wydarzenia te zapoczątkowały masowe protesty, które doprowadziły do upadku komunistycznych władz Czechosłowacji. W grudniu tego samego roku Václav Havel został wybrany na prezydenta.
W Czechach 17 listopada obchodzony jest jako Dzień Walki o Wolność i Demokrację oraz Międzynarodowy Dzień Studentów. Pokaz przedstawienia poświęconego Havlowi właśnie tego dnia wpisuje się w obchody rocznicy wydarzeń, które zmieniły polityczną historię kraju.
Dla twórców „(Re)Searching Havel” jest to zarazem okazja do skonfrontowania dwóch perspektyw. W Czechach Havel pozostaje postacią silnie obecną w pamięci zbiorowej, a oceny jego działalności politycznej i prezydentury wciąż bywają przedmiotem dyskusji. W Polsce jego nazwisko kojarzy się przede wszystkim z demokratyczną transformacją Europy Środkowej i intelektualnym dorobkiem antykomunistycznej opozycji.
Młodzi wykonawcy warszawskiego spektaklu wnoszą do tej rozmowy doświadczenie pokolenia, które przyszło na świat już po zakończeniu zimnej wojny.
W jednym ze swoich najważniejszych esejów Havel przekonywał, że odpowiedzialność za rzeczywistość polityczną zaczyna się od indywidualnych wyborów. Interesowało go, dlaczego ludzie godzą się na uczestnictwo w systemach opartych na manipulacji, jak stopniowo przyzwyczajają się do ograniczania własnej wolności i w którym momencie przestają dostrzegać konsekwencje swoich działań.
Podobne pytania pojawiają się w jego dramatach. Bohaterowie Havla funkcjonują w świecie pełnym procedur, niezrozumiałych komunikatów i wzajemnych zależności. Próbują zachować własną pozycję, dostosowują się do oczekiwań otoczenia, a czasem sami zaczynają posługiwać się mechanizmami, które wcześniej ich ograniczały.
Współczesny świat dostarcza wielu powodów, aby ponownie przyjrzeć się tym obserwacjom. Rozwój technologii komunikacyjnych, kryzys zaufania do instytucji publicznych, manipulowanie informacją i zmieniające się rozumienie wolności jednostki tworzą nowe okoliczności dla rozmowy o odpowiedzialności obywatelskiej.
„(Re)Searching Havel” zapowiada próbę przeprowadzenia takiej rozmowy za pomocą teatru dokumentalnego. Jana Svobodová i jej współpracownicy sięgają po teksty autora, który przez całe życie zajmował się relacją między językiem, władzą i ludzkim postępowaniem. Oddają jednocześnie głos młodym ludziom, którzy mogą odczytywać jego twórczość bez osobistych wspomnień związanych z komunistyczną dyktaturą.
Spotkanie tych dwóch perspektyw stanowi zasadniczą ideę przedstawienia przygotowanego z okazji 90. rocznicy urodzin Václava Havla.
„(Re)Searching Havel. Podcast sceniczny o świecie, którego nie rozumiemy”
Premiera: 14 listopada 2026 roku, godz. 19.00
Kolejny pokaz: 15 listopada 2026 roku, godz. 19.00
Miejsce: Teatr Komuna Warszawa, ul. Emilii Plater 31
Czas trwania: około 90 minut
Bilety: 50 i 60 zł
Dostępność: pętla indukcyjna, napisy w języku angielskim
Koncepcja i reżyseria: Jana Svobodová
Występują: Jessica Polak, Filip Ławnicki
Dramaturgia: Ondřej Hrab
Scenografia: Jana Svobodová, Martin Krupa
Multimedia i światło: Martin Krupa
Dźwięk i muzyka: Jan Sedláček
Współpraca merytoryczna: Andrzej Jagodziński, Petr Vlček
Koprodukcja: Archa – Centrum Teatru Dokumentalnego, Centrum Czeskie w Warszawie, Teatr Komuna Warszawa.
Premiera czeska: 17 listopada 2026 roku, Divadlo 29 w Pardubicach.
