Współczesny taniec coraz częściej pyta o samo ciało: jego możliwości, ograniczenia, pamięć, wrażliwość.
SCORES, Wilke+Dudus +Twiddle © Jean-Marc Turmes
Polska scena choreograficzna w 2026 roku kontynuuje otwieranie się na różnorodność motoryczną, praktyki somatyczne i doświadczenia osób, których ciała przez lata pozostawały poza głównym nurtem sztuk performatywnych. Zmiana kulturowa jest już bardzo widoczna. Choreografia może powstawać z asymetrii, drżenia, ograniczonego zakresu ruchu czy odmiennych doświadczeń sensorycznych. Niepełnosprawność staje się jednym z języków tworzenia sztuki.
Istotna staje się także obecność starszych wykonawców. Ich ciała nie muszą udawać nieustannej gotowości do wysiłku. Zmęczenie, regeneracja i przemijanie stają się tematami choreograficznymi. To kolejny sposób odchodzenia od kultu fizycznej doskonałości. Nie chodzi już o to, jak dostosować ciało do tańca. Chodzi o to, jak zmienić taniec, by nie wykluczał żadnego ciała.
Dostępność ma także wymiar pamięci i reprezentacji. Kto jest obecny w archiwach? Czyje historie zostają zapisane? Kto ma prawo opowiadać o własnym doświadczeniu, a czyje życie pozostaje poza oficjalną narracją społeczeństwa?
Europejski ruch disability arts oraz rozwijająca się na jego gruncie sztuka tańca inkluzywnego stawiają te pytania z niezwykłą siłą. Nie chodzi w nich wyłącznie o umożliwienie osobom z niepełnosprawnościami uczestnictwa w życiu kulturalnym. Stawką jest znacznie więcej: zmiana sposobu myślenia o ciele, twórczości, relacjach międzyludzkich i samym społeczeństwie.
Taniec inkluzywny nie jest bowiem jedynie kolejną odmianą tańca współczesnego. To praktyka społeczna i filozofia współistnienia. Różnorodność ludzkiego doświadczenia nie powinna być traktowana jako odstępstwo od normy. Jest częścią ludzkiej kondycji.
Jednym z ważnych wydarzeń tego nurtu był Festiwal Motoryki Alternatywnej, który odbył się w październiku 2026 roku w Teatrze Tańca i Ruchu Rozbark w Bytomiu. W programie znalazł się wieczór poświęcony pamięci Rafała Urbackiego, pioniera choreografii krytycznej w Polsce. Krótkie formy taneczne, w tym występy Adrianny Mrowiec, oraz projekcja filmu „Gatunki chronione” przypomniały, że taniec nie musi opierać się na fizycznej normie, by zachować artystyczną siłę i autonomię. Temat dostępności jako naturalnego elementu codziennego życia, a nie wyjątku od reguły, podejmowała praca „Tańcz, tak jakby nikt nie patrzył” autorstwa Wojciecha Grabałowskiego. Festiwal jest jednym z projektów przygotowanych w ramach programu Przestrzenie Sztuki – Taniec, realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca w Warszawie. Wydarzenie stało się miejscem prezentacji artystów i artystek posługujących się odmiennymi strategiami ruchowymi.
Szczególną pozycję w tym nurcie zajmują Katarzyna Żeglicka i Tatiana Cholewa. Ich praktyki pokazują dwa istotne wymiary choreografii crip, sztuki, która nie próbuje dopasować odmiennych ciał do istniejących reguł, lecz podważa same reguły.
Katarzyna Żeglicka, choreografka, performerka i aktywistka identyfikująca się jako osoba crip i genderqueer, traktuje alternatywną motorykę i sensorykę jako autonomiczne źródło ekspresji. W 2026 roku, wspólnie z Alicją Czyczel, prowadziła w poznańskim Centrum Kultury ZAMEK laboratoria „Stany dziwaczne. Od alternatywnych praktyk ruchowych do inkluzywnego spektaklu”. Na Festiwalu Motoryki Alternatywnej zaprezentowała etiudy „Rezonans kontrastu” oraz „Czy jest mi w nich do twarzy?”, w których doświadczenie medyczne, spojrzenie i ruch oczu stają się materiałem choreograficznym.
Tatiana Cholewa, tancerka i performerka związana ze Śląskiem, wieloletnia współpracowniczka Rafała Urbackiego, rozwija z kolei język sceniczny oparty na relacji ciała z wózkiem. Nie traktuje go jako dodatku ani rekwizytu, lecz jako partnera ruchu i pełnoprawne narzędzie choreograficzne. Jej twórczość przypomina, że ruch nie musi przebiegać według oczywistych trajektorii, a sprawność nie jest warunkiem artystycznej obecności.
Obie artystki wpisują się w szerszy międzynarodowy nurt reprezentowany między innymi przez Claire Cunningham, Dana Dawa i Lisę Simpson. Jego znaczenie wykracza daleko poza poszerzenie repertuaru środków tanecznych. Chodzi o zmianę perspektywy: odejście od przekonania, że istnieje jedno właściwe ciało, które może tańczyć.
Czy taniec ma granice? Kto je wyznacza i czy rzeczywiście istnieje jeden sposób poruszania się, który można uznać za taniec? Pytania te stanowią podstawę programu Narodowego Instytutu Muzyki i Tańca „Przetańczanie Granic”.
Ideą programu jest poszerzanie definicji tańca oraz tworzenie warunków do pełnego uczestnictwa i profesjonalnego rozwoju osób z niepełnosprawnościami, osób g/Głuchych i neuroróżnorodnych. Różnorodność nie jest tu przeszkodą wymagającą dostosowania, lecz wartością, która wnosi do sztuki nowe perspektywy, doświadczenia i możliwości twórcze.
W 2026 roku program realizował te założenia poprzez szkolenia przygotowujące do pracy artystyczno-edukacyjnej w obszarze tańca i choreografii, warsztaty masterclass dla artystów oraz laboratoria warsztatowo-twórcze. Szkolenia, poświęcone potrzebom osób z niepełnosprawnością wzroku, ruchową i alternatywną motoryką, intelektualną oraz osób g/Głuchych, prowadzili Janusz Orlik, Antek Kuriata i Lidia Piskorska z Teatru Klucz im. W. Deneki, Tatiana Cholewa, Grażyna Wydrowska z Teatru Jest Jak Jest oraz Patrycja Jarosińska. Ich celem było rozwijanie kompetencji, wiedzy i uważności niezbędnych do tworzenia dostępnych, otwartych praktyk tanecznych. Równolegle warsztaty masterclass i laboratoria stwarzały przestrzeń profesjonalnego rozwoju, wymiany doświadczeń i wspólnego poszukiwania nowych języków ruchu.
Ważnym punktem programu była szansa spotkania się z praktyką Josepha Tebandeke. To tancerz i choreograf z Kampali w Ugandzie, który w swojej twórczości łączy taniec ze sztukami wizualnymi i rzeźbą. Artysta tworzy własny „słownik sprawczości” i podważa utrwalone normy dotyczące ciała oraz ruchu. Bliska jest mu idea uwalniania go od dominujących kanonów i otwierania na różnorodne tradycje, doświadczenia i sposoby ekspresji. W 2026 roku, we współpracy z Pawilonem Tańca i Innych Sztuk Performatywnych w Warszawie, poprowadził warsztaty, zapraszając uczestników do odkrywania własnego języka ruchu i przekraczania utartych schematów.
„Przetańczanie Granic” zachęca do budowania środowiska tańca, w którym osoby o różnych doświadczeniach mają realny wpływ na jego estetykę i przyszłość. Pokazuje, że dostępność może być źródłem artystycznej innowacji, a spotkanie różnorodnych perspektyw prowadzi do nowych form twórczości.
Program Europe Beyond Access (EBA) od lat pomaga artystkom i artystom z niepełnosprawnościami oraz osobom G/głuchym zdobywać należne im miejsce w głównym nurcie teatru i tańca. W Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu program ten stał się okazją do spotkań z twórczością, która poszerza nasze myślenie o sztuce, ciele i społecznej różnorodności.
W latach 2024–2027 CK ZAMEK jest aktywnym współorganizatorem drugiej edycji Europe Beyond Access.
Wśród wydarzeń prezentowanych w CK ZAMEK znalazł się spektakl „Scored in Silence” Chisato Minamimury, G/głuchej artystki z Japonii mieszkającej i tworzącej w Londynie. To solowa praca w języku migowym, która przybliża historie G/głuchych osób ocalałych z wybuchów bomb atomowych w Hiroszimie i Nagasaki w 1945 roku. Twórczyni, korzystając z badań, wywiadów i archiwalnych nagrań, oddaje głos osobom, których doświadczenia rzadko pojawiają się w opowieściach o tamtych wydarzeniach.
Ważnym punktem programu były także prezentacje związane z działalnością Teatru Klucz, zespołu działającego przy Centrum Kultury ZAMEK pod opieką artystyczną choreografa Janusza Orlika. W spektaklu „Intro” dziewięcioro artystów i artystek tworzy własny, pełen energii świat sceniczny. Nie odgrywają cudzych ról, lecz opowiadają o sobie, swoich pragnieniach, wyobraźni i doświadczeniach. Ich obecność na scenie staje się jednocześnie artystyczną wypowiedzią i odpowiedzią na stereotypy dotyczące osób z niepełnosprawnościami. „Intro” łączy taniec, muzykę, humor i nieoczywiste rozwiązania choreograficzne. Jego znaczenie potwierdziło również uznanie krytyków: przedstawienie znalazło się na 16. miejscu zestawienia 25 najciekawszych spektakli sezonu 2025/2026 opublikowanego przez miesięcznik „Teatr”, a krytycy wyróżnili je za choreografię.
Warto przypomnieć, że Teatr Klucz ma za sobą dwadzieścia lat działalności. Zespół powstał dzięki warsztatom teatralnym prowadzonym przez Hannę Rynowiecką i aktora Wojciecha Denekę. Od dziesięciu lat pracuje w CK ZAMEK, a od 2021 roku jego opiekunem artystycznym jest Janusz Orlik. Artyści i artystki są uczestnikami Warsztatu Terapii Zajęciowej „Przylesie”, prowadzonego przez Stowarzyszenie Na Tak. Przez lata grupa przeszła drogę od warsztatowych początków do profesjonalnego zespołu, którego spektakle są prezentowane na scenach w całej Polsce.
Teatr Klucz pokazuje, że niepełnosprawność nie musi oznaczać ograniczenia artystycznych możliwości. Potwierdzają to wcześniejsze sukcesy zespołu. „Tranquillo” zdobyło główną nagrodę w konkursie The Best OFF na najlepszy spektakl teatru niezależnego, a „Amoroso” znalazło się na piątym miejscu zestawienia najciekawszych spektakli sezonu 2024/2025 według miesięcznika „Teatr”.
Kolejnym ważnym spotkaniem z międzynarodową sztuką będzie „Work Body” Michaela Turinsky’ego, artysty i teoretyka z Austrii, który mieszka w Wiedniu. Jego twórczość łączy taniec współczesny, performans oraz refleksję nad niepełnosprawnością, polityką i społeczeństwem.
Inspiracją dla spektaklu jest poemat „Le ceneri di Gramsci” („Popioły Gramsciego”) włoskiego poety i reżysera Piera Paola Pasoliniego, poświęcony Antonio Gramsciemu, myślicielowi marksistowskiemu i współzałożycielowi Włoskiej Partii Komunistycznej, który żył z niepełnosprawnością fizyczną. Turinsky podejmuje temat pracy, klasy społecznej i miejsca ciała w życiu publicznym. Pyta, czym dzisiaj jest klasa pracująca, jak praca wpływa na naszą tożsamość i dlaczego wciąż tak wyraźnie oddzielamy wysiłek fizyczny od intelektualnego.
Artysta śpiewa, mówi i tańczy. Pokazuje, że myślenie i działanie nie są od siebie oddzielone. Jego spektakl jest odpowiedzią na współczesne prawicowe tendencje polityczne i związane z nimi wyobrażenia o sile, sprawności i męskości. Ważne miejsce zajmuje w nim ciało, zarówno niepełnosprawne, jak i pracujące, często pomijane lub spychane na margines społecznej reprezentacji. „Work Body” jest jednocześnie performansem, koncertem i polityczną wypowiedzią. Pokaz odbędzie się 2 grudnia 2026 roku.
Rok 2027 będzie czwartym i zarazem ostatnim rokiem drugiej edycji Europe Beyond Access. Dla Centrum Kultury ZAMEK będzie to czas podsumowania dotychczasowych działań, ale także kolejnych spotkań z międzynarodową sceną tańca i teatru. CK ZAMEK zapowiada prezentacje następnych międzynarodowych koprodukcji, pokazy spektakli oraz warsztaty i spotkania sieciujące z udziałem zagranicznych partnerów projektu, między innymi ze Szwecji, Holandii, Grecji i Włoch.
W ostatnich latach w Europie rozwijają się festiwale i inicjatywy poświęcone sztuce tworzonej przez artystów z niepełnosprawnościami. Wydarzenia te coraz częściej wychodzą poza formułę prezentacji pojedynczych spektakli. Tworzą międzynarodowe środowiska artystyczne, inicjują koprodukcje, organizują rezydencje, warsztaty i debaty, wpływają na sposób funkcjonowania instytucji kultury. Wśród najważniejszych wydarzeń tego nurtu znajdują się berliński NO LIMITS, londyński Unlimited i włoski Oriente Occidente Dance Festival. Każde z tych wydarzeń rozwija własny język artystyczny, ale łączy je wspólne przekonanie: scena powinna być przestrzenią dla różnorodnych ciał, doświadczeń i sposobów komunikowania się ze światem.
ENCORE to projekt zainicjowany w Brukseli przez Moussę Cheniguela. W marcu gościł w Kaaitheater w Brukseli. Pomysł zrodził się z prostej, ale ważnej obserwacji. Istnieje wiele organizacji wspierających osoby z niepełnosprawnościami, wciąż jednak brakuje przestrzeni, w których mogłyby one po prostu żyć, spotykać się, pracować i rozwijać na własnych zasadach.
ENCORE łączy różne działania: neurofitness, publikacje poświęcone kulturze crip, a także konkretne inicjatywy społeczne. Podczas prezentacji w Kaaitheater istotną rolę odgrywa przestrzeń garażu. Nie jest to przypadkowy wybór. W wielu instytucjach kultury osoby z niepełnosprawnościami nie korzystają z głównego wejścia. Trafiają do budynku przez wejścia techniczne, od zaplecza lub z boku. Garaż, który dla jednych jest tylko miejscem postojowym, dla innych staje się codzienną drogą dostępu. ENCORE odwraca tę sytuację. Zamiast traktować garaż jako przestrzeń drugorzędną, czyni go miejscem wydarzenia. To, co zwykle pozostaje na marginesie, trafia do centrum uwagi. Obecność i nieobecność, widzialność i niewidzialność to napięcia, wokół których zbudowano brukselskie spotkanie z ENCORE.
Jednym z artystów, których twórczość dobrze wpisuje się w tę perspektywę, jest Paweł Duduś. Artysta obecnie mieszka i tworzy w Berlinie. Choreograf i tancerz wystąpił wraz z niemiecką aktorką i performerką Lucy Wilke w spektaklu tanecznym „Scores that shaped our friendship”. Polsko-niemiecki duet opowiada w nim o bliskiej przyjaźni, a czułość, dotyk i fizyczna bliskość stają się sposobem na przełamywanie stereotypów dotyczących niepełnosprawności i ekspresji ciała. Wilke żyje z rdzeniowym zanikiem mięśni (SMA).
Przedstawienie zostało docenione między innymi niemiecką nagrodą teatralną Der Faust. Nadal pojawia się w obiegu festiwalowym oraz filmowym. W 2026 roku jego filmową wersję pokazano w ramach cyklu ENCORE w Kaaitheater.
Wszystkie opisane inicjatywy łączy ważne pytanie filozoficzne: czy człowiek powinien być oceniany przez pryzmat swoich możliwości fizycznych, czy raczej przez bogactwo wyobraźni i zdolności budowania relacji?
Taniec inkluzywny pokazuje, że choreografia może powstawać z różnicy, a nie pomimo niej. Ograniczenie jednego rodzaju ruchu może prowadzić do odkrycia innego. Wózek, proteza, gest, głos, dotyk, oddech czy bezruch mogą stać się elementami pełnoprawnego języka scenicznego.
Społeczeństwo, które przyzwyczaja się do obecności różnorodnych ciał na scenie, zaczyna inaczej patrzeć na nie w przestrzeni publicznej. Zmienia się język, którym opisujemy niepełnosprawność. Zmniejsza się dystans wynikający z niewiedzy. Pojawia się szansa na partnerstwo zamiast opiekuńczości, uznanie zamiast wykluczenia.
