Szekspir w ukropie nazizmu

Polityczny cynizm polityków prowadzi do odrodzenia się totalitaryzmów – nie tylko o nich mówi fabuła spektaklu Waldemara Raźniaka: tu skondensowane zło tkwi w samej rodzinie walczącej o wpływy, ale także o życie. Gdy skrytobójczo zamordowany zostaje senior rodu, Joachim von Essenbeck (Marian Jaskulski), jego rodzina rozpoczyna bezpardonową walkę o władzę i wpływy. Mechanizmów demonicznych tej „wojny” scenarzyści filmu szukali w „Makbecie” Szekspira, „Biesach” Dostojewskiego, „Buddenbrookach” Thomasa Manna oraz czwartej części tetralogii Richarda Wagnera „Pierścień Nibelunga” – „Zmierzchu bogów” („Götterdämmerung”). Raźniak za nimi fenomenalnie podąża.

Jego reżyseria skupia się jednak przede wszystkim na psychologicznym studium postaci tej mrocznej familii i wspaniałych kreacjach aktorskich, bardzo naturalnych, podczas gdy te filmowe trącą już nieco myszką. W rolę wdowy Sofii von Essenbeck i Friedericha Bruckmanna (czyli szekspirowskich alter ego Lady Makbet i Makbeta) wcielili się grająca gościnnie Kamilla Baar i Mirosław Guzowski. Para, która od początku (pozornie) wydaje się kontrolować wszystko, jest jakby „nieobecna”, ale to od nich zacznie się lawina zdarzeń doprowadzająca ostatecznie rodzinę do upadku. Kolejną tragiczną parę tworzy małżeństwo Elisabeth i Herberta Thalmanów (Michalina Rodak i Marcin Zawodziński) – pierwszych ofiar tej rodziny. Herbert, wiceprezes rodzinnej firmy, jest zdeklarowanym przeciwnikiem nazistów, niesłusznie posądzonym o mord na dziadku, a gdy ucieka za granicę, jego żona i córki zostają przez gestapo wtrącone do obozu koncentracyjnego w Dachau. Obie dziewczynki, uratowane w zamian za przekazanie ojca gestapo, kryją się w maskach i kostiumach Pierrota, stale są jednak obecne w przestrzeni scenicznej (Emilia Piech i grająca gościnnie Aleksandra Stasik). W biegunie dobra spotykamy również Güntera von Essenbecka (doskonały Karol Franek Nowiński), wrażliwego muzyka, którego odpycha świat polityki i przemysłu.

Uformowani przez scenarzystów na wzór dramatu elżbietańskiego są także bohaterowie rozgrywek pomiędzy SS i SA, przerysowani w swych czarnych lub brunatnych mundurach, w nadętych pozach i krzykach. Ich wewnątrzniemiecka wojna zakończy się brutalnie „na zielonej trawce” pod koniec czerwca 1934 roku w Bad Wiessee. Podczas „nocy długich noży” zginie między innymi członek SA i drugi syn Joachima, Konstantin, ojciec Güntera (Jerzy Pożarowski), pretendent do rządzenia hutami, człowiek o dużych wpływach politycznych.

Przyznam, że rozbudowana scena orgii członków SA tuż po antrakcie, gazowe maski na ich twarzach, choreografia Oskara Malinowskiego do mrocznej, konceptualnej muzyki Karola Nepelskiego oraz reżyseria światła Ady Bystrzyckiej robią duże wrażenie, zwłaszcza w zestawieniu z filmem Viscontiego. Nie tylko w tej scenie wielką rolę gra związany z SS kuzyn Essenbecków, Aschenbach (Paweł L. Gilewski) – czyli ten, który pociąga za sznurki niecnych czynów i zbrodni, choć wydaje się, że nie robi nic. Walec stalowni przetacza się samoistnie przez czas, miejsca i ludzi.

I czas wreszcie na najbardziej interesujący charakter dramatu, jakim jest zdecydowanie drugi wnuk Joachima, syn Sofii – Martin von Essenbeck, grany przez Michała Surówkę, który swoją kreacją w spektaklu nie tylko dorównuje genialnemu Helmutowi Bergerowi, ale współcześnie wyraźnie pozostawia go w tyle! Otóż Visconti rozwiązaniami nader charakterystycznymi dla jego stylu narracji kazał Bergerowi w 1969 roku grać mimiką bądź spojrzeniem niczym w niemym kinie… U Waldemara Raźniaka Michał Surówka w roku 2026 gra psychopatę i pedofila całym sobą: gdy wskakuje na stół podczas urodzin dziadka, śpiewając „99 Luftballons” w towarzystwie służących Yanka i Kamerdynera (gościnnie: Bruno Maciejewski i Oskar Ruppel – studenci Akademii Muzycznej w Bydgoszczy), gdy pracuje na niuansach i drobnych gestach, lekko unosząc drwiąco kącik ust i okazując tym samym swą pozorną słabość, gdy wyciera twarz chusteczką, siedząc na gdańskim „tronie”, gdy w kazirodczej relacji dotyka nogi swej matki, gdy wreszcie w finałowej scenie ją zabija i okazuje się zwycięzcą. Choćby tylko dla tej wirtuozerskiej kreacji Michała Surówki, najlepszej w jego dotychczasowym dorobku scenicznym, warto obejrzeć 150 minut pierwszorzędnie zagranego i wyreżyserowanego „Zmierzchu bogów” w Teatrze Polskim w Bydgoszczy.

W tym czasie, z przerwą na oddech, Waldemar Raźniak serwuje nam co prawda jeszcze kilka zapadających w pamięć scen, które pozostawię Państwu na deser do wyboru. I konsumując go, proszę pamiętać, że każda świętująca dziś, szczęśliwa rodzina może się kiedyś rozpaść, tak jak przez intrygi, nienawiść i żądzę władzy rozpadł się cały świat Essenbecków.