Pina Bausch. Wciąż uczy nas patrzeć

Są twórcy, których dzieła można podziwiać. Są też tacy, którzy zmieniają sposób odczuwania świata. Do tych drugich bez wątpienia należała Pina Bausch. Każdy, kto choć raz wszedł do jej teatralnego świata, wychodził z niego odmieniony – nie dlatego, że zobaczył doskonały taniec, lecz dlatego, że zobaczył siebie.

Mija kolejna rocznica jej śmierci. To dobry moment, by przypomnieć sobie nie tylko wielką choreografkę i reformatorkę teatru tańca, ale przede wszystkim artystkę, która z niezwykłą czułością i przenikliwością opowiadała o ludzkiej kondycji. Jej spektakle nie dawały gotowych odpowiedzi. Pozostawiały widza z pytaniami, które wracały jeszcze długo po opuszczeniu teatru.

Kiedy myślę o Pinie Bausch, nie przychodzą mi do głowy daty ani kolejne premiery. Pamiętam przede wszystkim obrazy. Ludzi zagubionych pośród krzeseł. Mokrą scenę, po której poruszają się ostrożnie, jakby każdy krok mógł zmienić ich los. Kobiety i mężczyzn próbujących odnaleźć się w świecie pełnym pragnień, lęków i wzajemnych nieporozumień. Pamiętam ciszę, która u niej mówiła równie wiele jak muzyka.

Największą siłą jej teatru była umiejętność wydobywania znaczeń z najprostszych gestów. Nie potrzebowała rozbudowanej fabuły ani psychologicznych deklaracji. Wystarczało spojrzenie, zawahanie, powtórzony ruch, nagłe zatrzymanie. Tam, gdzie inni budowali efektowne widowisko, ona odsłaniała emocje, których na co dzień staramy się nie dostrzegać.

Dlatego jej przedstawienia nigdy nie były jedynie pokazami tańca. Były opowieściami o człowieku. O samotności przeżywanej nawet w tłumie. O tęsknocie za bliskością. O śmieszności naszych rytuałów uwodzenia i o bólu, który często ukrywamy za uśmiechem. W jej teatrze tragizm sąsiadował z humorem, a delikatność z okrucieństwem. Wszystko to wydawało się zadziwiająco prawdziwe.

Być może wynikało to z samego sposobu pracy. Bausch nie traktowała swoich tancerzy jak wykonawców wcześniej zapisanej partytury. Zapraszała ich do wspólnego poszukiwania. Każdy wnosił do spektaklu własną pamięć, własne doświadczenia i własną wrażliwość. Dzięki temu na scenie pojawiali się nie bohaterowie wymyślonych historii, lecz ludzie z krwi i kości. Ich ruch nie był ozdobą przedstawienia, ale jego najuczciwszym językiem.

Do dziś imponuje mi, jak konsekwentnie odrzucała teatralne efekciarstwo. Nawet wtedy, gdy scenę wypełniały tysiące kwiatów, ziemia, woda czy monumentalne konstrukcje, nigdy nie były one celem samym w sobie. Stanowiły przestrzeń, w której człowiek konfrontował się z własnymi emocjami. Scenografia nie dominowała nad aktorem – pomagała wydobyć jego obecność.

Pina Bausch pozostawiła po sobie teatr niezwykle nowoczesny, choć nie zabiegał on o nowoczesność. Nie próbował nadążać za modami ani szokować za wszelką cenę. Wyrastał z uważnej obserwacji codzienności i z przekonania, że największe dramaty rozgrywają się nie podczas wielkich wydarzeń, lecz w drobnych gestach, spojrzeniach i przemilczeniach.

Może właśnie dlatego jej spektakle nie tracą swojej siły. Zmieniają się dekoracje świata, zmieniają się technologie, zmienia się język teatru, ale człowiek pozostaje równie bezradny wobec miłości, samotności, przemijania i potrzeby akceptacji. Bausch nie opowiadała o epoce. Opowiadała o czymś znacznie trwalszym.

Jej nagłe odejście w czerwcu 2009 roku pozostawiło poczucie niedokończenia. Trudno było uwierzyć, że ktoś, kto wydawał się nieustannie poszukiwać nowych form wyrazu, odszedł tak niespodziewanie. A jednak paradoksalnie jej teatr nie sprawia wrażenia zamkniętego rozdziału. Nadal żyje w kolejnych pokoleniach twórców, którzy próbują odnaleźć własny język, nie zapominając, że najważniejszym tworzywem teatru pozostaje człowiek.

Rocznice skłaniają do wspomnień, lecz w przypadku Piny Bausch nie chodzi wyłącznie o pamięć. Chodzi także o wdzięczność. Za odwagę przekraczania granic gatunków. Za zaufanie do aktora. Za przekonanie, że sztuka nie musi niczego upraszczać ani dopowiadać do końca. I za przypomnienie, że teatr zaczyna się tam, gdzie kończą się gotowe odpowiedzi.

Dzisiaj, gdy coraz częściej próbujemy wszystko wyjaśnić, nazwać i zamknąć w prostych definicjach, jej przedstawienia pozostają lekcją uważności. Uczą cierpliwego patrzenia na drugiego człowieka i akceptowania jego sprzeczności. To lekcja, która z biegiem lat wcale się nie starzeje.

Dlatego Pina Bausch pozostaje obecna. Nie tylko w historii teatru, nie tylko w archiwach i zapisach spektakli. Przede wszystkim w naszej wyobraźni. Bo są artyści, których można wspominać. I są tacy, których wciąż się spotyka. Wystarczy usiąść na widowni, zgasić światło i pozwolić, by scena raz jeszcze przypomniała, jak wiele o człowieku potrafi powiedzieć cisza, ruch i spojrzenie.