Janusz Gajos, jedna z najważniejszych postaci polskiego teatru i kina, otrzymał Doroczną Nagrodę Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego za całokształt twórczości.
W kategorii Teatr ministerstwo wyróżniło natomiast Teatr w Stodole w Teremiskach – niewielką, niezależną scenę działającą od ponad dwudziestu lat w Puszczy Białowieskiej. I właśnie ta decyzja szczególnie zwraca uwagę: nagroda nie trafiła do jednej z wielkich scen repertuarowych, lecz do miejsca małego skalą, a wyjątkowo znaczącego swoją pracą.
Laureatów Dorocznych Nagród Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego poznaliśmy 12 września podczas gali w Bielsku-Białej, tegorocznej Polskiej Stolicy Kultury. Nagrody wręczyła ministra kultury Marta Cienkowska. Wyróżnienia przyznano w kilkunastu dziedzinach – od teatru, filmu, muzyki i literatury po taniec, sztuki wizualne, ochronę dziedzictwa, kulturę ludową i upowszechnianie kultury. Same Doroczne Nagrody Ministra przyznawane są za całokształt działalności lub wybitne osiągnięcia w twórczości artystycznej oraz działalności na rzecz upowszechniania i ochrony kultury.
Janusz Gajos – sześć dekad wielkiego aktorstwa
Nagroda za całokształt twórczości przypadła Januszowi Gajosowi – artyście, którego dorobek trudno zamknąć w kilku najbardziej rozpoznawalnych rolach filmowych. Popularność przyniósł mu wprawdzie bardzo wcześnie Janek Kos w „Czterech pancernych i psie”, ale kolejne dziesięciolecia pokazały, jak ogromną skalą aktorską dysponuje. Gajos potrafił przechodzić od komedii do dramatu, od postaci budowanych oszczędnym gestem po role o wielkim ciężarze psychologicznym.
Dla publiczności teatralnej jest przede wszystkim aktorem związanym przez dziesięciolecia z najważniejszymi polskimi scenami, w tym Teatrem Powszechnym i Teatrem Narodowym. W Narodowym stworzył m.in. Willy’ego Lomana w „Śmierci komiwojażera”, Księdza Kubalę w „Nartach Ojca Świętego”, Lebiediewa w „Iwanowie”, Daviesa w „Dozorcy”, Jonę Popocha w „Udręce życia” czy Dużego Tatę w „Kotce na gorącym blaszanym dachu”.
Jedną z najbardziej pamiętnych kreacji późnego okresu jego pracy scenicznej pozostaje „Msza za miasto Arras” według Andrzeja Szczypiorskiego. W monodramie pokazanym po raz pierwszy w Teatrze Narodowym w 2015 roku Gajos sam przez ponad godzinę prowadził widza przez opowieść o fanatyzmie, przemocy zbiorowości, terrorze i cenie wolności. Za tę rolę otrzymał Nagrodę im. Cypriana Kamila Norwida.
Nie sposób pominąć także jego spotkania z Anną Seniuk w „Udręce życia” Hanocha Levina w reżyserii Jana Englerta. Jako Jona Popoch stworzył rolę człowieka rozliczającego się z małżeństwem, starością i własnym niespełnieniem. Za tę kreację był nominowany do Feliksa Warszawskiego. W „Garderobianym” Ronalda Harwooda wystąpił natomiast jako Norman u boku Jana Englerta – w spektaklu będącym jednocześnie opowieścią o samym teatrze, jego przemijaniu, lojalności i aktorskim zawodzie.
Doroczna Nagroda Ministra za całokształt trafia więc do aktora, który od ponad sześciu dekad pozostaje częścią historii polskiego teatru, kina i Teatru Telewizji. Gajos należy do artystów, których kolejne role nie tyle potwierdzały pozycję, ile nieustannie ją redefiniowały.
Nagroda dla teatru w stodole. I bardzo dobrze
Drugie wyróżnienie, które szczególnie cieszy nas jako redakcję Teatru dla Wszystkich, to nagroda w kategorii Teatr dla Teatru w Stodole w Teremiskach.
To wybór znaczący także dlatego, że ministerialne wyróżnienie nie trafiło tym razem do dużego teatru repertuarowego, dysponującego wielomilionowym budżetem, rozbudowanym zespołem i instytucjonalnym zapleczem. Otrzymało je miejsce położone na Podlasiu, w niewielkiej wsi na skraju Puszczy Białowieskiej, działające w drewnianej stodole Katarzyny i Pawła Winiarskich.
Teatr w Teremiskach istnieje od 2004 roku jako scena impresaryjna i program Fundacji Edukacyjnej Jacka Kuronia. Pokazuje spektakle dla dorosłych, dzieci i młodzieży, zaprasza zespoły i artystów z całej Polski, organizuje koncerty, warsztaty teatralne i muzyczne. Z teatrem związana jest także dziecięco-młodzieżowa grupa „Wiejskaja dziatwa”, a jednym z najważniejszych cyklicznych wydarzeń są Spotkania Teatralne w Teremiskach.
Za tym przedsięwzięciem stoi jednak coś więcej niż tylko program artystyczny. Teatr i Uniwersytet Powszechny w Teremiskach od początku powstawały z przekonania, że dostęp do kultury nie powinien zależeć od miejsca zamieszkania, zasobności portfela ani odległości od wielkiego miasta. Fundacja opisuje swoją działalność właśnie jako próbę przełamywania barier w dostępie do kultury i edukacji.
Dlatego tegoroczny wybór ministerstwa warto odnotować szczególnie mocno. Teatr ważny nie musi oznaczać teatru wielkiego. Nie musi mieć reprezentacyjnego gmachu, kilkusetosobowej widowni ani stałego zespołu aktorskiego. Może działać w stodole w Teremiskach, kilka kilometrów od Białowieży, a jednocześnie wykonywać pracę, której znaczenie daleko wykracza poza lokalny wymiar.
O tym miejscu w „Teatrze dla Wszystkich” piszemy regularnie i tym bardziej cieszy nas, że zostało zauważone na poziomie ogólnopolskim. W kulturze łatwo dostrzec to, co dysponuje największym budżetem, najsilniejszą promocją czy najbardziej efektowną siedzibą. Znacznie trudniej zobaczyć konsekwentną pracę wykonywaną latami poza głównymi ośrodkami. Za dostrzeżenie Teremisek ministerstwu należą się więc słowa uznania.
Laureaci Dorocznych Nagród Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego 2026
Obok Janusza Gajosa i Teatru w Stodole w Teremiskach tegoroczne nagrody otrzymali także: Joanna Cichocka-Gula w kategorii Animacja Kultury; Halina Jucha w kategorii Ochrona Dziedzictwa; reżyserka Natalia Koniarz w kategorii Film; tancerka i choreografka Ramona Nagabczyńska w kategorii Taniec; Ambasada Muzyki Tradycyjnej w kategorii Kultura Ludowa; kompozytorka, pianistka, aranżerka i dyrygentka Hania Derej w kategorii Muzyka; pisarz, muzyk i autor piosenek Paweł Sołtys – Pablopavo w kategorii Literatura; pracownia xystudio, założona przez Filipa Domaszczyńskiego, Martę Nowosielską i Dorotę Sibińską, w kategorii Architektura i Przestrzeń; Kino Żeglarz w Jastarni, prowadzone przez kolejne pokolenia rodziny Blindow, w kategorii Upowszechnianie Kultury; studio Yaza Games w kategorii Kultura Cyfrowa; artystka wizualna Aneta Grzeszykowska w kategorii Sztuki Wizualne oraz przedsiębiorca, kolekcjoner i mecenas sztuki Artur Dela w kategorii Mecenas Kultury.
Wszystkim laureatkom i laureatom gratulujemy. Januszowi Gajosowi – nagrody honorującej dorobek, bez którego trudno opowiadać historię polskiego aktorstwa ostatnich sześciu dekad. Teatrowi w Stodole w Teremiskach – nagrody przypominającej, że mapa polskiego teatru nie kończy się na największych scenach i największych miastach. Czasem jedno z jej najważniejszych miejsc znajduje się właśnie w starej stodole pośród Puszczy Białowieskiej.
MKiDN
