Jedna z najgłośniejszych polskich spraw kryminalnych lat 90., pytania o granice odpowiedzialności, sprawiedliwość i karę dożywotniego więzienia oraz reportaż Wojciecha Tochmana, który po latach powrócił do historii Moniki Osińskiej.
plakat "Historii na śmierć i życie", Teatr Heleny Modrzejewskiej w Legnicy
Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy rozpoczyna nowy sezon jednym z najmocniejszych tematów w swoim repertuarze.
Od 18 do 20 września na Dużej Scenie im. Ludwika Gadzickiego odbędą się przedpremierowe pokazy „Historii na śmierć i życie” w reżyserii Patryka Warchoła.
To jeden z pierwszych mocnych akcentów sezonu 2026/2027 w legnickim teatrze i zarazem pierwszy nowy tytuł, który zobaczy publiczność. Sezon rozpoczął się wprawdzie już 5 września pożegnaniem z „Portretem Polaka po szkodzie”, a tydzień później pokazano „Hiroszimę znów zatańczy” z poprzedniego sezonu, jednak właśnie „Historia na śmierć i życie” wprowadza do repertuaru pierwszą nową realizację przygotowaną z myślą o nadchodzących miesiącach.
Nie jest to przy tym jedynie kolejna premiera w kalendarzu. Spektakl ma szczególne znaczenie w planach Teatru Modrzejewskiej. Będzie pierwszą realizacją cyklu „Piekary. Nowa energia”, związanego z reaktywacją i zmianą charakteru Sceny na Piekarach. Placówka przy ulicy Izerskiej jest obecnie remontowana; we wrześniu i październiku teatr gra wyłącznie w swojej głównej siedzibie przy Rynku 39. Powrót na Piekary zaplanowano na listopad i właśnie tam „Historia na śmierć i życie” ma otrzymać swoją właściwą premierową odsłonę.
Projekt „Piekary – nowa energia” został również dofinansowany w programie „Teatr 2026″ Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Na cykl premier związanych z reaktywacją tej sceny przyznano Teatrowi Modrzejewskiej 180 tys. zł. W założeniu ma ona stać się nie tylko miejscem prezentacji przedstawień, ale również jednym z centrów życia artystycznego i społecznego dużej legnickiej dzielnicy.
Punktem wyjścia przedstawienia jest wydany w 2023 roku reportaż Wojciecha Tochmana „Historia na śmierć i życie”. Autor wraca w nim do jednej z najgłośniejszych spraw kryminalnych pierwszych lat III RP.
W styczniu 1996 roku troje maturzystów – dwóch chłopaków i dziewczyna, Monika Osińska – uczestniczyło w napadzie, podczas którego zamordowana została młoda kobieta. Cała trójka została później skazana na karę dożywotniego pozbawienia wolności. Osińska była pierwszą kobietą w Polsce, wobec której orzeczono taki wyrok.
Tochmana interesuje jednak nie tylko sama rekonstrukcja przestępstwa. Reportaż stawia znacznie bardziej niewygodne pytania: o stopień odpowiedzialności każdego ze sprawców, o różnicę między uczestnictwem w zbrodni a samym dokonaniem zabójstwa, o działanie wymiaru sprawiedliwości, presję społeczną i medialną oraz o sens kary, która praktycznie odbiera człowiekowi perspektywę powrotu do życia poza więzieniem.
Wydawnictwo Literackie określa książkę jako reportaż z pogranicza true crime i dramatu psychologicznego. Opowieść zaczyna się w połowie lat 90. na warszawskim Tarchominie i obejmuje ponad ćwierć wieku polskiej historii. Tochman nie usuwa z centrum uwagi zamordowanej kobiety i jej bliskich, ale jednocześnie przygląda się temu, co przez kolejne dziesięciolecia działo się z jedną ze skazanych.
Ważnym kontekstem książki jest także postać Lidii Ostałowskiej. To właśnie wybitna reporterka jako pierwsza zaczęła dokumentować tę historię. Po jej śmierci pracę kontynuował Tochman, a gotowa książka stała się również rodzajem hołdu dla Ostałowskiej i jej reporterskiej metody.
Legnicki teatr zapowiada przedstawienie przede wszystkim jako opowieść o winie, odpowiedzialności i adekwatności kary. Bohaterką spektaklu pozostaje Monika „Osa” Osińska. Główną rolę zagra Magda Biegańska.
Reżyserem i autorem scenariusza jest Patryk Warchoł. Scenografię przygotowała Anna Kolanecka, kostiumy i choreografię – Grzegorz Łabuda, muzykę – Nikodem Słomczyński, a za wideo i reżyserię świateł odpowiada Ewa Borowska.
Na scenie wystąpią Magda Biegańska, Gabriela Fabian, Matii Krzyku, Paweł Palcat, Anna Wiktoria Sienicka, gościnnie Jakub Sierenberg oraz Paweł Wolak. Małgorzata Urbańska bierze udział w nagraniu wideo.
Sam temat bardzo dobrze wpisuje się w hasło całego nowego sezonu Teatru Modrzejewskiej. Instytucja nazwała sezon 2026/2027 „Morderczym sezonem” i zapowiada w jego ramach dziewięć premier na wszystkich swoich scenach: od prapremier i adaptacji prozy po klasykę, komedię oraz teksty zamawiane specjalnie przez teatr.
W tym kontekście rozpoczęcie sezonu od historii Osińskiej wydaje się decyzją programową. Nie chodzi jedynie o kryminalną atrakcyjność materiału. „Historia na śmierć i życie” dotyka jednego z najtrudniejszych pytań związanych z funkcjonowaniem prawa: czy wymierzona zgodnie z przepisami kara zawsze jest karą sprawiedliwą i czy społeczeństwo potrafi dopuścić możliwość zmiany człowieka, którego wcześniej uznało za kogoś całkowicie poza wspólnotą.
Legnicka realizacja nie jest pierwszym teatralnym spotkaniem z książką Tochmana. Już kilka miesięcy po jej publikacji, 24 listopada 2023 roku, w warszawskim STUDIO teatrgalerii odbyła się premiera spektaklu „Polowanie na osy. Historia na śmierć i życie” w reżyserii Natalii Korczakowskiej, z dramaturgią Marcina Cecko. Była to pierwsza premiera sezonu 2023/2024 STUDIO.
Warszawska realizacja przybrała formę rozbudowanego widowiska multimedialnego wykorzystującego wideo, muzykę na żywo i choreografię, a historia była przedstawiana z kilku perspektyw. Spektakl wyraźnie eksponował również problem roli mediów w budowaniu społecznego osądu wobec oskarżonych.
Legnica przygotowuje więc drugie odrębne teatralne odczytanie głośnego reportażu, tym razem przez Patryka Warchoła i z Magdą Biegańską w centrum przedstawienia. Tym ciekawsze będzie porównanie, gdzie twórcy legnickiej realizacji postawią akcenty: czy mocniej wybrzmi historia jednostki skazanej na życie w izolacji, pytanie o sam proces wymierzania sprawiedliwości, czy może społeczeństwo i media, które bardzo szybko potrafią zamienić proces sądowy w publiczny spektakl potępienia.
Pierwotne informacje teatru z maja mówiły o premierze planowanej na 18 września. Ostatecznie wrześniowe przedstawienia otrzymały jednak status pokazów przedpremierowych. Oficjalny repertuar potwierdza trzy wieczorne prezentacje: 18 i 19 września o godz. 19 oraz 20 września o godz. 18. Zaplanowany jest również przedpremierowy pokaz 22 września o godz. 11.
To w praktyce oznacza, że widzowie zobaczą spektakl jeszcze przed jego listopadowym wejściem na Scenę na Piekarach. Można więc powiedzieć, że wrześniowe prezentacje są jednocześnie pierwszym spotkaniem publiczności z jedną z najważniejszych produkcji otwierających nowy sezon i zapowiedzią kolejnego etapu działalności teatru.
Sezon 2026/2027 w Teatrze Modrzejewskiej zaczyna się zatem nie od klasycznej premiery repertuarowej, lecz od mocnego tematu i pytań, na które trudno znaleźć jednoznaczne odpowiedzi. Po trzydziestu latach od zbrodni historia Moniki Osińskiej nadal nie daje się łatwo zamknąć w prostym podziale na winnych i niewinnych. I właśnie w tym miejscu zaczyna się teatr.
„Historia na śmierć i życie”
na motywach reportażu Wojciecha Tochmana
scenariusz i reżyseria: Patryk Warchoł
scenografia: Anna Kolanecka
kostiumy i choreografia: Grzegorz Łabuda
muzyka: Nikodem Słomczyński
wideo i reżyseria świateł: Ewa Borowska
Obsada: Magda Biegańska, Gabriela Fabian, Matii Krzyku, Paweł Palcat, Anna Wiktoria Sienicka, Jakub Sierenberg gościnnie, Paweł Wolak oraz Małgorzata Urbańska w nagraniu wideo.
Pokazy przedpremierowe: 18 września godz. 19, 19 września godz. 19, 20 września godz. 18, Duża Scena im. Ludwika Gadzickiego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy.
