Hamlet zagadany

Nie ma chyba drugiego dramatu, który tak mocno obciążałby kolejne realizacje jak Hamlet. Każda nowa inscenizacja musi zmierzyć się nie tylko z tekstem Szekspira, ale również z ogromną liczbą wcześniejszych interpretacji. Kamil Białaszek nie próbuje jednak prowadzić dialogu z tą tradycją. Traktuje dramat przede wszystkim jako punkt wyjścia do opowieści o współczesnym świecie – świecie zdominowanym przez kapitał, media i politykę. Taki kierunek sam w sobie wydaje się uzasadniony. Problem polega na tym, że z czasem miałem poczucie, iż sam Hamlet coraz bardziej usuwa się w cień, ustępując miejsca autorskiemu komentarzowi reżysera.

Już od pierwszych scen wiadomo, że nie oglądamy klasycznego Elsynoru. Dwór zostaje zastąpiony korporacyjną strukturą, a walka o tron zamienia się w walkę o wpływy i ekonomiczną dominację. Jest to pomysł, który rzeczywiście otwiera nowe możliwości interpretacyjne. Pozwala spojrzeć na dramat jako opowieść o mechanizmach dziedziczenia władzy i reprodukowaniu przemocy przez kolejne pokolenia. Nie miałbym z tym problemu, gdyby ta koncepcja rzeczywiście rozwijała konflikty zapisane przez Szekspira. W moim odbiorze dość szybko zaczyna jednak funkcjonować przede wszystkim jako rama dla współczesnych komentarzy.

Warstwa wizualna przedstawienia robi duże wrażenie. Scenografia, kostiumy i multimedia tworzą spójny świat permanentnej obserwacji, w którym bohaterowie niemal nieustannie znajdują się pod okiem kamer. To rozwiązanie dobrze współgra z obecnym w dramacie motywem kontroli i wzajemnej inwigilacji. Jednocześnie miałem wrażenie, że z biegiem spektaklu obrazy coraz częściej przejmują funkcję, którą powinny pełnić relacje między postaciami. Wizualna atrakcyjność nie zawsze przekłada się na pogłębienie znaczeń. Czasami pozostaje przede wszystkim efektem.

Największe zastrzeżenia budzi we mnie sposób potraktowania samego tekstu Szekspira. Reżyser bardzo swobodnie dopisuje własne sceny i komentarze, jednak nie odniosłem wrażenia, aby prowadziły one do odkrycia nowych sensów dramatu. Przeciwnie – miałem poczucie, że klasyczny tekst momentami staje się jedynie nośnikiem współczesnych diagnoz społecznych i politycznych. Zamiast pozwolić, by znaczenia rodziły się z sytuacji scenicznych i relacji między bohaterami, spektakl często sam je dopowiada. W efekcie pozostawia widzowi niewiele przestrzeni na własną interpretację.

To właśnie nadmiar komentarza wydaje mi się największym problemem tej realizacji. Wielokrotnie odnosiłem wrażenie, że spektakl objaśnia własne intencje, jakby nie chciał dopuścić możliwości innego odczytania. Tymczasem siła Hamleta od wieków polega na jego niejednoznaczności. Tutaj wiele scen zostaje jednoznacznie ukierunkowanych, przez co dramat traci część swojej wielowarstwowości.

Podobne odczucia towarzyszyły mi podczas obserwowania głównego bohatera. Hamlet nie jest tutaj przede wszystkim człowiekiem uwikłanym w tragiczny konflikt, lecz postacią podporządkowaną nadrzędnej koncepcji reżyserskiej. Znacznie częściej reprezentuje określone idee, niż przeżywa własny dramat. Z tego powodu trudno było mi zaangażować się emocjonalnie w jego historię. Konflikt wewnętrzny, będący osią szekspirowskiego dramatu, schodzi na dalszy plan.

Nie oznacza to, że spektakl jest całkowicie pozbawiony udanych rozwiązań. Niektóre postaci drugoplanowe wypadają znacznie ciekawiej niż Hamlet. Gertruda zyskuje większą samodzielność, Horacjo zostaje interesująco przepisany, a Laertes wnosi do spektaklu potrzebną energię. Są to jednak pojedyncze elementy, które nie zmieniają mojego odbioru całości. Nawet dobrze poprowadzone role pozostają podporządkowane nadrzędnej tezie przedstawienia.