Anna Augustynowicz odsłania mechanizmy uwodzenia w „Tartuffie” w Teatrze Polskim we Wrocławiu

Slide
previous arrow
next arrow
Na afiszu

Anna Augustynowicz odsłania mechanizmy uwodzenia w „Tartuffie” w Teatrze Polskim we Wrocławiu

Premiera odbędzie się 11 grudnia na Scenie na Świebodzkim.

Opublikowano: 2026-11-16
fot. Mikołaj Pływacz

Anna Augustynowicz przygotowuje w Teatrze Polskim we Wrocławiu „Tartuffe’a” Moliera, jedną z najprzenikliwszych komedii w historii europejskiego teatru. W jej interpretacji siedemnastowieczna opowieść o religijnej obłudzie staje się dramatem rodziny uwikłanej w sieć kłamstw, zależności i namiętności. Premiera odbędzie się 11 grudnia na Scenie na Świebodzkim.

Wystarczy jeden człowiek, aby uporządkowany świat rodziny zaczął się rozpadać. Musi jednak posiadać pewien szczególny talent: umiejętność rozpoznawania cudzych słabości i wykorzystywania ich z taką zręcznością, by ofiara uznała własne zniewolenie za akt najwyższego zaufania.

Tartuffe jest mistrzem tej sztuki. Pojawia się w domu Orgona jako człowiek skromny, pobożny, oddany Bogu i moralnym zasadom. Jego ostentacyjna religijność budzi podejrzenia niemal wszystkich domowników. Jedynie gospodarz pozostaje całkowicie urzeczony przybyszem. Z czasem fascynacja nabiera cech emocjonalnego uzależnienia. Orgon przestaje słuchać żony, dzieci i najbliższych, a każdą próbę zdemaskowania oszusta traktuje jak zamach na własne przekonania.

Gotów jest wydać córkę za Tartuffe’a, przekazać mu majątek i poświęcić rodzinne szczęście. Tymczasem człowiek, którego uważa za uosobienie cnoty, usiłuje uwieść jego żonę Elmirę. W domu narasta konflikt, a komediowa intryga stopniowo nabiera coraz mroczniejszych barw. Pojawiają się pieniądze, kompromitujące dokumenty, groźba utraty majątku i niebezpieczeństwo całkowitego podporządkowania rodziny człowiekowi, który uczynił z kłamstwa sposób sprawowania władzy.

Molier z niezwykłą przenikliwością pokazał mechanizm manipulacji, którego skuteczność zależy również od pragnień i słabości człowieka oszukiwanego. Orgon potrzebuje Tartuffe’a, ponieważ chce wierzyć w jego doskonałość. Im więcej dowodów obłudy otrzymuje, tym silniej broni własnego wyobrażenia o przybyszu. Przyznanie się do błędu oznaczałoby bowiem konieczność zakwestionowania samego siebie.

Komedia, której się obawiano

Kiedy Molier przedstawił „Tartuffe’a” w XVII wieku, doskonale zdawał sobie sprawę z ryzyka. Uderzył w środowiska, które pod pozorem religijnej gorliwości zabiegały o wpływy i władzę nad ludzkimi sumieniami. W pierwszej suplice skierowanej do Ludwika XIV pisał o fałszywych dewotach, którzy wykorzystują religię, aby zwodzić innych udawaną pobożnością i pozorną miłością bliźniego.

Pierwsza wersja komedii została pokazana w 1664 roku podczas uroczystości na dworze królewskim. Wywołała gwałtowny sprzeciw wpływowych środowisk religijnych, a jej publiczne wystawianie zostało zakazane. Molier przez kolejne lata zabiegał o możliwość zaprezentowania sztuki publiczności, przerabiał tekst i bronił prawa komedii do obnażania ludzkiej hipokryzji.

W 1667 roku arcybiskup Paryża określił utwór mianem „komedii wielce niebezpiecznej”, zakazując jego wystawiania, czytania, a nawet słuchania pod groźbą ekskomuniki. Dopiero w 1669 roku, po kilkuletniej walce autora, „Tartuffe” mógł zostać wystawiony publicznie w ostatecznej, pięcioaktowej wersji.

Historia tej komedii mówi wiele o sile teatru, który potrafi dotknąć społecznych i moralnych mechanizmów chronionych przez autorytet instytucji. Molier odsłonił sposób, w jaki człowiek może wykorzystywać religijność do zdobywania wpływów, majątku i kontroli nad innymi. Jego bohater doskonale rozumie, że najskuteczniejszym narzędziem manipulacji bywa odwołanie się do wartości, których otwarte zakwestionowanie uchodzi za moralnie podejrzane.

Ponad trzy i pół wieku później „Tartuffe” pozostaje utworem zadziwiająco aktualnym. Zmieniają się język, obyczaje i instytucje, lecz mechanizmy uwodzenia autorytetem, podporządkowywania sobie innych oraz usprawiedliwiania własnych namiętności wzniosłymi deklaracjami okazują się niezwykle trwałe.

Wszyscy jesteśmy aktorami

Anna Augustynowicz przygląda się bohaterom Moliera z perspektywy ich wzajemnych relacji. Interesuje ją rodzina, której członkowie od dawna nauczyli się funkcjonować w świecie niedopowiedzeń, pozorów i emocjonalnych zależności. Tartuffe wkracza w tę rzeczywistość i bezbłędnie wykorzystuje istniejące już pęknięcia.

Reżyserka zwraca uwagę na coś, co zazwyczaj umyka w opowieści o obłudnym świętoszku: zdolność do odgrywania ról jest wpisana w ludzkie życie od najwcześniejszych lat.

„Pierwszymi nauczycielami aktorstwa są nasi rodzice” – mówi Anna Augustynowicz w rozmowie o przygotowywanym przedstawieniu.

To spostrzeżenie prowadzi do szerszej refleksji nad codziennym doświadczeniem kłamstwa. Już jako dzieci uczymy się ukrywać emocje, przemilczać niewygodne prawdy i mówić to, czego oczekują od nas inni. Początkowo robimy to z grzeczności, aby nikogo nie urazić, zdobyć aprobatę albo uniknąć kary. Z czasem coraz sprawniej poruszamy się między społecznymi rolami, dopasowując zachowanie do sytuacji i oczekiwań otoczenia.

W świecie Moliera niemal każdy coś ukrywa, czegoś pragnie lub próbuje wpłynąć na postępowanie innych. Bohaterowie deklarują przywiązanie do zasad, lecz ich działania ujawniają również egoizm, zazdrość, pożądanie i potrzebę dominacji. W tym sensie Tartuffe jest najbardziej wyrazistym przedstawicielem świata, który sam stworzył warunki dla jego sukcesu.

Oszust rozpoznaje ludzkie pragnienia i potrafi nadać im odpowiednią formę. Orgon znajduje w nim duchowego przewodnika, którego autorytet uwalnia go od konieczności samodzielnego podejmowania moralnych decyzji. Pozostali domownicy próbują odzyskać wpływ na własne życie, lecz także posługują się podstępem, aby doprowadzić do ujawnienia prawdy.

Powstaje zatem pytanie, gdzie przebiega granica między kłamstwem służącym manipulacji a kłamstwem, które ma obnażyć oszustwo. Czy prawdę można skutecznie obronić, uciekając się do tych samych metod, którymi posługuje się przeciwnik?

Między wiarą a zniewoleniem

Relacja Orgona i Tartuffe’a należy do najbardziej intrygujących elementów komedii. Gospodarz stopniowo traci zdolność samodzielnego osądu. Zaufanie do przybysza przybiera niemal miłosny charakter, a jego obecność staje się ważniejsza niż więzi z najbliższymi.

Molier pokazuje człowieka, który pragnie podporządkować swoje życie absolutnemu autorytetowi. Tartuffe doskonale odpowiada na tę potrzebę. Występuje jako pośrednik między Bogiem a człowiekiem, uzurpując sobie prawo do oceniania cudzych zachowań i rozstrzygania moralnych dylematów.

W ten sposób religijna obłuda staje się narzędziem sprawowania władzy. Tartuffe zdobywa ją stopniowo, wykorzystując język pokory i wyrzeczenia. Im bardziej podkreśla własną skromność, tym większe uzyskuje wpływy. Im głośniej potępia ludzkie słabości, tym skuteczniej ukrywa własne namiętności.

Augustynowicz dostrzega w tej historii również opowieść o niebezpieczeństwie bezkrytycznego zawierzenia autorytetowi. Człowiek przekonany, że znalazł niepodważalnego przewodnika, może zrezygnować z odpowiedzialności za własne decyzje. Z czasem przestaje dostrzegać różnicę między wiernością zasadom a posłuszeństwem wobec tego, kto rości sobie prawo do ich interpretowania.

Problem ten wykracza daleko poza religijny kontekst komedii. Dotyczy wszelkich relacji, w których jedna osoba lub instytucja zdobywa władzę dzięki przekonaniu innych o swojej moralnej nieomylności. Współczesne życie publiczne dostarcza wielu przykładów podobnych mechanizmów, szczególnie w rzeczywistości, w której rośnie atrakcyjność prostych odpowiedzi i silnych przywódców.

Kto ma prawo rozstrzygać o prawdzie?

W finale „Tartuffe’a” Molier odwołuje się do autorytetu monarchy. Królewska interwencja przywraca porządek, demaskuje oszusta i ocala rodzinę Orgona przed katastrofą. Sprawiedliwość zostaje wymierzona dzięki decyzji władcy, który potrafi rozpoznać prawdę i odróżnić rzeczywistą cnotę od jej fałszywego przedstawienia.

Z perspektywy współczesnego widza zakończenie to rodzi jednak kolejne wątpliwości. Czy ostateczne rozstrzygnięcie moralnego konfliktu powinno należeć do jednej, niepodważalnej instancji? Czy człowiek, który uwolnił się spod wpływu fałszywego autorytetu, rzeczywiście odzyskuje niezależność, jeśli jego los nadal zależy od decyzji kogoś stojącego ponad nim?

W czasach, gdy w wielu społeczeństwach odradzają się tendencje autorytarne, pytania te nabierają wyraźnego politycznego wymiaru. Molierowska komedia pozwala przyjrzeć się potrzebie podporządkowania, która może okazać się równie silna jak pragnienie wolności.

Augustynowicz odczytuje utwór również jako opowieść o odpowiedzialności za własne wybory. Orgon zostaje oszukany, ale wcześniej sam oddaje Tartuffe’owi władzę nad swoim domem. Lekceważy ostrzeżenia, odrzuca argumenty i krzywdzi najbliższych. Jego zaślepienie ma konsekwencje, które ponosi cała rodzina.

W tej perspektywie historia świętoszka staje się dramatem człowieka niezdolnego do przyjęcia prawdy o sobie. Rozpoznanie oszustwa wymaga bowiem czegoś więcej niż zdemaskowania kłamcy. Trzeba jeszcze zrozumieć własny udział w mechanizmie, który pozwolił mu zdobyć władzę.

Komedia serio

Anna Augustynowicz nazywa „Tartuffe’a” „komedią serio”. To określenie dobrze oddaje napięcie obecne w utworze Moliera, w którym śmiech nieustannie sąsiaduje z przemocą emocjonalną, upokorzeniem i groźbą rodzinnej katastrofy.

Reżyserka od lat rozwija własny, rozpoznawalny język teatralny, oparty na precyzyjnej pracy z aktorem, rytmie wypowiedzi i uważnym odczytywaniu tekstu. W jej przedstawieniach słowo staje się działaniem, a relacje między postaciami ujawniają się poprzez sposób mówienia, słuchania i reagowania na obecność drugiego człowieka.

Ważne miejsce zajmuje również widz, wobec którego rozgrywa się konflikt. Teatr Augustynowicz często odsłania sam mechanizm przedstawiania, pozwalając publiczności obserwować bohaterów świadomych własnych ról i sposobów oddziaływania na innych.

W przypadku „Tartuffe’a” takie podejście otwiera interesującą perspektywę. Skoro wszyscy bohaterowie w pewnym stopniu grają, teatr staje się przestrzenią, w której można przyjrzeć się mechanizmom codziennego udawania. Aktor, świadomie posługujący się fikcją, odsłania prawdę o ludziach, którzy często nie dostrzegają własnych masek.

Augustynowicz mówi o potrzebie „odkłamywania człowieka w teatrze życia codziennego”. W tym sformułowaniu zawiera się istotna część jej myślenia o sztuce scenicznej. Teatr pozwala rozpoznać zachowania, które w codzienności przyjmujemy za naturalne, choć bywają wynikiem wyuczonych gestów, społecznych konwencji i świadomie podtrzymywanych złudzeń.

Molier we współczesnym języku

Przedstawienie powstaje w przekładzie Jerzego Radziwiłowicza. Dla Augustynowicz wybór tłumaczenia ma istotne konsekwencje artystyczne, ponieważ język wyznacza rytm scenicznych sytuacji i sposób budowania relacji między bohaterami.

Radziwiłowicz zachowuje wierszowaną formę komedii, nadając dialogom współczesną naturalność. Dzięki temu siedemnastowieczny tekst może zabrzmieć z nową bezpośredniością, a jednocześnie zachować właściwą Molierowi precyzję i muzyczność.

To szczególnie ważne w teatrze reżyserki, dla której słowo pozostaje jednym z podstawowych narzędzi budowania scenicznego napięcia. Znaczenie ma zarówno to, co bohaterowie mówią, jak i sposób, w jaki próbują ukryć rzeczywiste intencje. Deklaracje miłości, pobożności i moralnej uczciwości mogą brzmieć przekonująco, choć za każdą z nich kryje się zupełnie inne pragnienie.

W „Tartuffie” język jest przecież najważniejszą bronią oszusta. Dzięki niemu zdobywa zaufanie Orgona, narzuca domownikom własne reguły i usprawiedliwia zachowania sprzeczne z głoszonymi zasadami. Słowa, które powinny służyć porozumieniu, stają się narzędziem podporządkowania.

Odurzeni własnymi złudzeniami

Historia Tartuffe’a pozostaje niepokojąca, ponieważ Molier doskonale rozumiał, jak trudno człowiekowi rozstać się z przekonaniami, na których zbudował własne poczucie bezpieczeństwa. Orgon przez długi czas nie potrafi przyjąć prawdy, choć widzą ją niemal wszyscy wokół niego. Każde kolejne ostrzeżenie wzmacnia jego przywiązanie do oszusta, a miłość i troska najbliższych zaczynają wydawać mu się przejawami wrogości.

Anna Augustynowicz odnajduje w tej opowieści dramat ludzkiej podatności na manipulację. Interesuje ją chwila, w której zaufanie zamienia się w zależność, a wiara we własną rację odbiera zdolność dostrzegania rzeczywistości.

W świecie pełnym deklaracji, zapewnień i publicznie odgrywanych ról pytanie o prawdę pozostaje jednym z najtrudniejszych. Zwłaszcza wtedy, gdy jej przyjęcie wymaga zakwestionowania własnych wyborów.

Być może właśnie dlatego „Tartuffe” wciąż tak celnie opisuje ludzką naturę. Molier pokazuje, że największą siłą oszusta bywa pragnienie jego ofiary, aby nadal wierzyć. Człowiek odurzony kłamstwem potrafi bronić go nawet wtedy, gdy zaczyna ono niszczyć wszystko, co dotąd było dla niego ważne.

Premiera „Tartuffe’a” w reżyserii Anny Augustynowicz odbędzie się 11 grudnia 2026 roku na Scenie na Świebodzkim Teatru Polskiego we Wrocławiu. Pokazy przedpremierowe rozpoczną się 5 grudnia.

Bilety i szczegółowy repertuar dostępne są na stronie Teatru Polskiego we Wrocławiu.

Realizatorzy

Przekład: Jerzy Radziwiłowicz
Reżyseria: Anna Augustynowicz
Scenografia: Marek Braun
Kostiumy: Wanda Kowalska
Muzyka: Jan Marek Kamiński
Światła i multimedia: Wojtek Kapela

Obsada

Pani Pernelle: Bożena Baranowska
Orgon: Marian Czerski
Elmira: Aldona Struzik
Marianna: Anna Haba / Beata Śliwińska
Damis: Igor Kowalik
Kleant: Marek Feliksiak
Doryna: Martyna Witowska
Walery: Maciej Gisman
Tartuffe: Ernest Nita

Zespół scrumowy

Product owner: Kajka Gonera
Scrum master: Michał Grudziński

Dariusz Bartołd, Krzysztof Cichocki, Joanna Degler, Bartosz Przybylak, Alicja Romanowska, Jadwiga Ziemińska

Inspicjentka/suflerka: Magdalena Kabata

Teatr Polski we Wrocławiu

Kategorie:

Cytat Dnia

„Ladies with an attitude/fellows that were in the mood/Don’t just stand there, let’s get to it/Strike a pose, there’s nothing to it/Vogue. Madonna »Vogue«”

Tomasz Domagała o spektaklu „Kraków narodowej sztuce, czyli tryumf miernoty”, reż. Agata Duda-Gracz; domagalasiekultury.pl, 9.11.2026

Newsletter

Zamów newsletter z najciekawszymi informacjami ze świata teatru i najlepszymi tekstami portalu. Bądź na bieżąco! Newslettery dostają wyłącznie członkowie społeczności naszego portalu.

W związku z bezpłatną subskrypcją zgadzam się na otrzymywanie na podany adres email informacji handlowych. Usługa zostanie uruchomiona po kliknięciu w link aktywacyjny przesłany na podany adres email.
W każdej chwili możesz zrezygnować z otrzymywania newslettera i innych informacji.

Teatr dla Wszystkich © Copyright 2026
ISSN 3071-9453
Strona stworzona przez - LOKOINVEST.PL