O spektaklu „Masara” wg Szczepana Twardocha w reż. Roberta Jarosza w Teatrze Lalki i Aktora Ateneum w Katowicach pisze Magdalena Legendź.
fot. Tomasz Zakrzewski / TLiA Ateneum
Spektakl ma wiele zalet. Po pierwsze – stronę wizualną, po drugie – wagę poruszanego tematu. Jego wadą jest jednak pęknięcie: pierwsza część świetnie trafia do młodych widzów, druga daleko wykracza poza ich doświadczenie.
„Masara” jest opowiadaniem Szczepana Twardocha, którego narratorem jest dojrzały człowiek. Zaadaptowane na scenę koncentruje się na nastoletnich przeżyciach, których mroczny sens ujawnia się jednak dopiero z upływem czasu. Tego bagażu doświadczeń nie ma młoda widownia – czy dociera do niej dramatyzm rozmowy dawnej szkolnej pary, żyjącej osobno, w niespełnieniu i we wspomnieniach?
Spektakl w nieszablonowy sposób porusza kwestię cielesności oraz stosunku do własnego i cudzego wyglądu. Budzący się w młodych drapieżny erotyzm, prostackie zachowania – śmiechy, poszturchiwania – oraz myśli krążące wokół ciała i jego przydatności do seksu wyrażane są dosadnie. Wulgaryzmy są jednak wypikane – aktorzy naciskają umieszczone w różnych miejscach brzęczyki. Ten ciekawy zabieg nieco rozbija akcję, ale zarazem pokazuje, jak agresywna jest nasza mowa. Zindywidualizowane relacje między postaciami z grupy rówieśniczej dobrze ukazują mechanizmy pozycjonowania się w klasie. Patrzenie na świat przez pryzmat ciała – najlepiej sprawnego, pasującego do wzorca, godnego pożądania – wyznacza horyzont wartości.
Miejscem akcji jest sala gimnastyczna, zasygnalizowana drabinkami i wielofunkcyjnymi rekwizytami, zmieniającymi ją w szatnię, dom czy gabinet pielęgniarki. To przestrzeń opresji, jakiej poddawana jest bohaterka. Rodzice i inni dorośli, w których raz po raz udatnie wcielają się ci sami aktorzy grający nastolatków, są mało pomocni i o niczym nie mają pojęcia. W głębi znajduje się sypialnia bohaterki – azyl, ale i miejsce dręczących snów.
Czy jest to zatem manifest ciałopozytywności? Niekoniecznie. Paulina widzi siebie jako gąbczasty, miękki, trzęsący się, kulisty twór, pełen obrzydliwych wypustek i zgrubień wystających w różnych miejscach. Najpierw jest to mała kulka, potem większa, w końcu olbrzymia. A raczej – myśli, że tak widzą ją inni. Musi mierzyć się z tym wyobrażeniem i dźwigać ciężar odrzucenia przez rówieśników. Gdy aktorka wkłada sobie tę miękką formę na barki, trudno jej ją unieść – przytłacza ją. Dziwaczne wypustki, przypominające Obcego, zwisają także z sufitu.
Rozdwojenie na Paulinę i Masarę – po śląsku nazwę tłustej, obrzydliwej muchy – pokazano poprzez dwie aktorki prowadzące dialog, będący rozmową z samą sobą. To rozdwojenie zostaje powtórzone w drugiej części w odniesieniu do jej prześladowcy i obiektu westchnień – Marka, niestety już bez spektakularnego wizualnego efektu. Bohaterowie są wówczas czterdziestolatkami, co zaciemnia wymowę zwartej i dynamicznej części pierwszej.
Spektakularny, przejmujący finał – monolog monstrualnej, animowanej przez kilkoro aktorów Masary (nie chcę spoilerować) – niepotrzebnie otrzymuje śpiewany komentarz. Niby coś wyjaśnia, jednak nie zapada w pamięć. Soczyste dialogi, dobre aktorstwo i zaskakujące zakończenie to niewątpliwe atuty spektaklu, a stale obecna na scenie plastyczna forma wskazuje na wagę i uciążliwość podejmowanego problemu.
