Plakat teatralny tygodnia. Praca Helmuta Bradego z 1997 roku, przygotowanej do inscenizacji „Życia i śmierci króla Ryszarda III” Williama Szekspira w Neues Theater w Halle.
Helmut Brade, „Leben und Tod König Richard des Dritten”, Neues Theater Halle, druk offsetowy, 84 x 59,5 cm, 1997, Muzeum Plakatu w Wilanowie, Oddział Muzeum Narodowego w Warszawie, nr inw. Pl.O.21170/1 MNW
Plakat Helmuta Bradego do dramatu Williama Szekspira „Życie i śmierć króla Ryszarda III” („Leben und Tod König Richard des Dritten”) powstał w 1997 roku dla Neues Theater w Halle. Niemiecki grafik przedstawił tytułowego bohatera jako groteskowego monarchę, którego triumf podszyty jest okrucieństwem. Wizerunek Ryszarda łączy królewski przepych z karykaturą, a dekoracyjność kompozycji z symbolami śmierci i przemocy.
Ryszard III siedzi na wysokim, bogato zdobionym tronie. Ubrany w czarny płaszcz, koszulę i krawat, ma twarz wykrzywioną w szerokim, niemal błazeńskim uśmiechu. U jego stóp leżą ludzkie czaszki i kości, a na palcu przysiadł czarny kruk. Wśród szczątków widoczne są delikatne konwalie, których obecność wprowadza do kompozycji zaskakujący kontrast.
W tradycji europejskiej konwalie symbolizują wiosnę, odrodzenie, niewinność i nadzieję. Ich jasne kwiaty pojawiają się w przestrzeni naznaczonej śmiercią, jak gdyby natura stopniowo odzyskiwała teren po kolejnych ofiarach walki o władzę. Zestawienie kwiatów ze złotym tronem, krukiem i triumfującym monarchą wzmacnia makabryczną wymowę przedstawienia.
Groteskowy charakter plakatu wynika przede wszystkim ze sposobu ukazania Ryszarda. Karykaturalna twarz i teatralna poza podważają majestat królewskiego wizerunku. Swobodna kreska, deformacja postaci i kontrasty kolorystyczne potęgują wrażenie sztuczności. Władca przypomina aktora odgrywającego rolę, do której nie pasuje jego błazeńska fizjonomia.
Dekoracyjny, ornamentalny sposób przedstawienia złotego tronu i korony został zestawiony ze szkicowym, niemal komiksowym opracowaniem nieba i krajobrazu. Dzięki temu kompozycja nabiera charakteru ironicznego komentarza do królewskiej godności i mechanizmów sprawowania władzy.
W dramacie Szekspira Ryszard, książę Gloucester, konsekwentnie dąży do zdobycia angielskiego tronu. Posługuje się intrygą, kłamstwem i manipulacją, eliminując kolejnych przeciwników oraz osoby stojące na drodze do korony. Po objęciu władzy pozostaje więźniem własnych ambicji i lęku przed jej utratą. Spirala przemocy prowadzi ostatecznie do jego klęski i śmierci w bitwie pod Bosworth.
Brade zawarł tę historię w jednym obrazie. Złoty tron symbolizuje władzę zdobytą kosztem ludzkiego życia, a czaszki i kości przypominają o ofiarach królewskich ambicji. Kruk, tradycyjnie kojarzony ze śmiercią i żerowaniem na poległych, dopełnia ponurej wizji. Można go odczytać jako mroczne alter ego bohatera, towarzysza jego zbrodni i zwiastuna nieuchronnej katastrofy.
Jednocześnie szeroki, niemal błazeński uśmiech monarchy oraz jego współczesny kostium nadają przedstawieniu wymiar satyryczny. Ryszard sprawia wrażenie człowieka świadomego własnej roli, który z upodobaniem demonstruje swoją władzę i czerpie przyjemność z manipulowania otoczeniem.
Takie przedstawienie Ryszarda można odczytać w kontekście koncepcji inscenizacyjnej Manfreda Wekwertha, reżysera spektaklu wystawionego w Neues Theater w Halle.
Jak wynika z programu przedstawienia, Wekwerth, inspirując się badaniami Roberta Weimanna nad tradycją teatru ludowego, interpretował Ryszarda jako postać o podwójnej naturze. Szekspirowski bohater jest bezwzględnym zbrodniarzem, a zarazem błaznem i aktorem, który dzięki inteligencji, dowcipowi oraz umiejętności manipulowania potrafi zjednać sobie publiczność.
Istotnym odniesieniem dla tej interpretacji była postać Vice, czyli uosobienia występku, wywodząca się z tradycji średniowiecznych moralitetów. Vice przybierał często postać złośliwego błazna, który zwracał się bezpośrednio do widzów, komentował wydarzenia i prowokował publiczność do współuczestnictwa w przedstawieniu.
W takim ujęciu Ryszard staje się mistrzem teatralnej gry. Potrafi zdobywać sympatię widzów, choć jednocześnie ujawnia przed nimi swoje zbrodnicze zamiary. Jego dowcip i inteligencja pozostają w sprzeczności z okrucieństwem podejmowanych działań.
Błazeński uśmiech monarchy na plakacie Bradego można więc uznać za wizualny skrót interpretacji Wekwertha. Ryszard siedzący na tronie przypomina aktora, który właśnie osiągnął swój cel i triumfalnie prezentuje się publiczności. Współczesny kostium dodatkowo aktualizuje wizerunek bohatera, pozwalając spojrzeć na mechanizmy zdobywania i utrzymywania władzy poza historycznym kontekstem dramatu Szekspira.
Plakat do „Życia i śmierci króla Ryszarda III” dobrze oddaje charakterystyczny styl Helmuta Bradego, jednego z najważniejszych niemieckich twórców plakatu.
Jego prace wyróżniają się ekspresyjną, swobodną kreską o rysunkowym charakterze, wyrazistymi kontrastami kolorystycznymi, deformacją postaci oraz skłonnością do ironii. Brade chętnie wykorzystuje groteskę i karykaturę, dzięki którym może komentować przedstawiane postaci oraz sytuacje.
W plakacie do dramatu Szekspira te środki służą ukazaniu rozdźwięku między królewskim majestatem a moralną kondycją władcy. Bogato zdobiony tron, korona i ceremonialna poza zostają skonfrontowane z błazeńską twarzą Ryszarda oraz szczątkami jego ofiar.
W efekcie powstaje obraz monarchy, którego triumf budzi jednocześnie grozę i śmiech. Brade wykorzystuje tę sprzeczność, aby pokazać teatralność władzy, jej widowiskowy charakter oraz okrucieństwo ukryte za dekoracyjną fasadą.
Helmut Brade, urodzony w 1937 roku w Halle nad Soławą, należy do najwybitniejszych przedstawicieli niemieckiej grafiki użytkowej i plakatu teatralnego. Jest grafikiem, malarzem, projektantem plakatów, scenografem i pedagogiem. W latach 1955–1960 studiował ceramikę, architekturę i grafikę w Kunsthochschule Burg Giebichenstein w Halle. Po ukończeniu studiów rozpoczął samodzielną działalność artystyczną, a od 1972 roku zajmował się również scenografią teatralną i operową.
Współpracował z wieloma europejskimi teatrami, między innymi z berlińską Volksbühne, gdzie przygotowywał scenografie do przedstawień Benno Bessona i Brigitte Soubeyran. Szczególnie ważna okazała się jego wieloletnia współpraca z reżyserem operowym Peterem Konwitschnym, rozpoczęta w 1986 roku inscenizacją „Orfeusza i Eurydyki” Christopha Willibalda Glucka w Operze w Halle. Ich wspólne realizacje prezentowano później na scenach operowych w Hamburgu, Lipsku, Paryżu, Barcelonie, Wiedniu, Kopenhadze i Tokio.
Brade przez wiele lat łączył działalność artystyczną z pracą pedagogiczną. W latach 1994–2003 był profesorem projektowania komunikacji wizualnej w Burg Giebichenstein Kunsthochschule Halle, a w latach 1999–2004 pełnił funkcję prezesa Freie Akademie der Künste w Lipsku.
Jego dorobek obejmuje setki plakatów przygotowanych dla teatrów, oper, muzeów i instytucji kultury. Opublikowany w 2024 roku katalog twórczości artysty dokumentuje 778 projektów plakatowych powstałych od 1960 roku. Prace Bradego prezentowano na licznych wystawach międzynarodowych, w tym na Międzynarodowym Biennale Plakatu w Warszawie. W 2003 roku berlińska Kunstbibliothek zorganizowała wystawę obejmującą około stu jego plakatów z czterech dekad twórczości.
W zbiorach Muzeum Plakatu w Wilanowie, Oddziału Muzeum Narodowego w Warszawie, znajdują się 193 prace Helmuta Bradego. W 2024 roku artysta podarował muzeum 168 plakatów swojego autorstwa, wśród których znaczną część stanowią projekty związane z teatrem. Prace artysty są dostępne w katalogu cyfrowym Muzeum Narodowego w Warszawie.
Cykl „Plakat teatralny tygodnia” powstaje we współpracy z Muzeum Plakatu w Wilanowie oraz firmą Lokoinvest z Gdyni, partnerem technologicznym cyklu.
