Aktor Teatru Narodowego, wieloletni artysta Starego Teatru w Krakowie i ceniony tłumacz literatury francuskiej będzie bohaterem 46. Seminarium Historycznoteatralnego organizowanego przez Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk.
Gościem spotkania będzie Jerzy Radziwiłowicz — wybitny aktor Teatru Narodowego, jeden z najważniejszych polskich aktorów teatralnych i filmowych ostatnich dekad, a zarazem tłumacz literatury francuskiej. Rozmowę poświęconą jego przekładowi tragedii Pierre’a Corneille’a „Horacjusz” poprowadzi dr Renata Niziołek z Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie.
Seminarium odbędzie się w formule online.
Spotkanie ma szczególny kontekst. Niedawno w Teatrze Polskim im. Arnolda Szyfmana w Warszawie odbyła się długo wyczekiwana premiera „Horacjusza” Corneille’a w reżyserii Andrzeja Seweryna. Był to zarazem powrót Seweryna do reżyserii i jedna z najważniejszych premier klasycznych tego sezonu.
To właśnie przekład Jerzego Radziwiłowicza stał się podstawą warszawskiej realizacji. I już sam ten fakt czyni dzisiejsze seminarium niezwykle interesującym. Tym bardziej że nowy przekład „Horacjusza” ma znaczenie wyjątkowe dla polskiego teatru i historii recepcji Corneille’a w Polsce.
Jak podkreśla badacz teatru dawnego – dr Patryk Kencki, po raz pierwszy polski czytelnik i widz otrzymuje pełny przekład tragedii obejmujący również akt piąty. Wcześniejsze tłumaczenia kończyły się bowiem na akcie czwartym. Tym razem Jerzy Radziwiłowicz przełożył dramat w całości.
To pozornie drobny szczegół filologiczny, ale w rzeczywistości rzecz fundamentalna dla rozumienia całej konstrukcji tragedii Corneille’a.
„Horacjusz” należy do najważniejszych dramatów francuskiego klasycyzmu i jednego z fundamentów europejskiego teatru nowożytnego. Pierre Corneille, obok Racine’a i Moliera, współtworzył XVII-wieczny kanon francuskiej dramaturgii. To właśnie jego dramaty budowały model tragedii klasycznej opartej na konflikcie honoru, polityki i prywatnych uczuć.
„Horacjusz” opowiada historię konfliktu pomiędzy obowiązkiem wobec państwa a więziami rodzinnymi. Rzym i Alba stoją na krawędzi wojny. Aby uniknąć wyniszczającego konfliktu, politycy decydują, że o losach obu państw rozstrzygnie pojedynek przedstawicieli dwóch rodzin związanych przyjaźnią i miłością.
W samym centrum tragedii pojawia się więc pytanie o granice patriotyzmu, lojalności i przemocy. Czy państwo może żądać od człowieka całkowitego podporządkowania? Czy bohater wojenny pozostaje bohaterem również wtedy, gdy przekracza granice człowieczeństwa? Czy miłość do ojczyzny usprawiedliwia zbrodnię?
W warszawskiej realizacji Andrzeja Seweryna tekst Corneille’a wybrzmiał wyjątkowo współcześnie. Twórcy pokazali dramat o świecie zdominowanym przez logikę wojny, polityczną manipulację i mechanizmy przemocy budowanej wokół pojęcia honoru.
„Horacjusz” został opisany przez Teatr Polski jako opowieść o tym, jak wojna niszczy uczucia i gubi ludzi w imię fałszywie rozumianych wartości utożsamianych z interesem państwa.
Bardzo ważny głos w dyskusji o spektaklu i samym przekładzie zabrał również dr Patryk Kencki, teatrolog i badacz teatru dawnego, który na swoim profilu w mediach społecznościowych szczegółowo analizował tłumaczenie Jerzego Radziwiłowicza.
„Przekład, który dzięki uprzejmości Tłumacza miałem okazję przeczytać jeszcze przed premierą, jest rewelacyjny. ” — pisał Kencki.
Badacz zwracał uwagę nie tylko na kompletność przekładu, ale również jego walory sceniczne i językowe.
„Jerzy Radziwiłowicz — podobnie jak w przypadku Molière’a czy Marivaux — przełożył Corneille’a z dbałością o wierność i trafność ekwiwalentów językowych, ale też z fenomenalnym aktorskim słuchem. Ten tekst naprawdę brzmi na scenie elegancko, krystalicznie, a zarazem bezpretensjonalnie” — podkreślał.
Kencki zwracał także uwagę na decyzję o zastosowaniu trzynastozgłoskowca, który — jego zdaniem — pozwala tragedii „oddychać”, oddając jednocześnie rytm francuskiego aleksandrynu.
W swojej analizie teatrolog pisał również o samym konflikcie wpisanym w tragedię Corneille’a:
„Horacjusz” to tragedia, której konflikt rozpięty jest między racją stanu a miłością, przywiązaniem i więzami rodzinnymi. To trochę jakby corneille’owskie „Trojanki” — świat mężczyzn jest tu przestrzenią brutalnej wojny i walki o władzę, świat kobiet zaś próbą ocalenia ludzkich wartości”.
Szczególne znaczenie ma także zakończenie dramatu. Kencki przypominał, że wcześniejszy tłumacz Ludwik Osiński świadomie urywał przekład przed finałem, pozostawiając widzowi własny osąd moralny.
Corneille takiego zawieszenia jednak nie proponował.
„Dziś nie jest to już tak oczywiste, a konieczność bicia braw po wyroku ogłoszonym przez rzymskiego króla sprawia, że nagradzając wykonawców, mimowolnie aprobujemy również jego decyzję” — pisał Kencki.
Te uwagi bardzo mocno pokazują, dlaczego dzisiejsza rozmowa o przekładzie „Horacjusza” może okazać się czymś znacznie większym niż tylko seminarium filologiczne. To w rzeczywistości dyskusja o współczesnym rozumieniu klasyki, o miejscu tragedii we współczesnym teatrze i o tym, jak dawne teksty zaczynają rezonować w świecie współczesnych konfliktów politycznych i społecznych.
W spektaklu Andrzeja Seweryna występują między innymi Modest Ruciński jako Horacjusz, Ignacy Liss jako Kuriacjusz, Hanna Skarga jako Sabina, Irmina Liszkowska jako Kamila oraz Sławomir Grzymkowski, Szymon Kuśmider, Maksymilian Rogacki i Dorota Landowska.
Za scenografię, kostiumy i światło odpowiada Justyna Łagowska, muzykę stworzył Wacław Zimpel, a projekcje Tomek Michalczewski.
Premiera spotkała się z dużym zainteresowaniem krytyki teatralnej.
Na łamach naszego portalu ukazały się już recenzje spektaklu:
Anny Czajkowskiej — „Po wojnie zostaje pustynia”
https://teatrdlawszystkich.pl/po-wojnie-zostaje-pustynia/
Wiesława Kowalskiego — „Między słowem a czynem”
https://teatrdlawszystkich.pl/miedzy-slowem-a-czynem/
Jerzy Radziwiłowicz pozostaje jedną z najważniejszych postaci
Jerzy Radziwiłowicz pozostaje jedną z najważniejszych postaci polskiej kultury teatralnej. Absolwent warszawskiej PWST, przez ponad dwie dekady związany był ze Starym Teatrem w Krakowie, gdzie współpracował z Andrzejem Wajdą, Jerzym Jarockim i Krystianem Lupą. Publiczność pamięta go przede wszystkim jako Mateusza Birkuta z „Człowieka z marmuru” oraz bohatera „Człowieka z żelaza”.
Od 1998 roku jest aktorem Teatru Narodowego w Warszawie. Równolegle od lat zajmuje się działalnością translatorską, tłumacząc dramat francuski. Za swoje przekłady otrzymał między innymi Nagrodę Literacką ZAiKS dla tłumaczy oraz Nagrodę Warszawskiej Premiery Literackiej za tłumaczenia dramatów Moliera.
Dzisiejsze seminarium Instytutu Sztuki PAN zapowiada się więc jako fascynująca rozmowa nie tylko o samym Corneille’u, ale również o sztuce przekładu, klasycznej tragedii i miejscu dawnego dramatu we współczesnym teatrze.
link do seminarium
