Publikacja poświęcona jest organizacji wyjazdów teatrów publicznych, związanym z nimi wyzwaniom technicznym i finansowym oraz wpływowi działalności poza siedzibą na funkcjonowanie instytucji. Prezentacji wyników badań towarzyszyć będzie debata z udziałem przedstawicieli środowiska naukowego, krytyki teatralnej i instytucji kultury.
Objazdy teatralne mają w Polsce długą tradycję. Przez dziesięciolecia umożliwiały prezentowanie przedstawień w miejscowościach pozbawionych stałych scen, poszerzały dostęp do kultury i pozwalały teatrom docierać do publiczności poza dużymi ośrodkami miejskimi. Współcześnie wyjazdy stanowią część działalności wielu teatrów publicznych, uczestniczących w festiwalach, przeglądach, programach objazdowych i wymianie artystycznej. Mimo to organizacyjne i ekonomiczne uwarunkowania mobilności instytucji teatralnych pozostają stosunkowo słabo rozpoznanym obszarem badań.
Temu zagadnieniu poświęcony jest raport „Mobilność jako złożona praktyka instytucjonalna. Technika, organizacja, jakość artystyczna i twórcze uczenie się”, przygotowany w ramach programu Teatr Polska. Jego autorki, Katarzyna Piwońska i Bogna Kietlińska-Radwańska, przyglądają się mechanizmom umożliwiającym prezentowanie spektakli poza macierzystymi scenami, a także konsekwencjom, jakie działalność wyjazdowa niesie dla organizacji pracy teatru.
Przygotowanie przedstawienia do prezentacji w innym miejscu wymaga zaangażowania wielu pracowników instytucji. Konieczne jest uzgodnienie warunków technicznych, zapewnienie transportu scenografii i wyposażenia, dostosowanie spektaklu do możliwości sceny przyjmującej oraz skoordynowanie pracy zespołów artystycznych, technicznych i administracyjnych.
Każdy wyjazd wiąże się również z dodatkowymi kosztami i koniecznością uwzględnienia go w harmonogramie działalności teatru.
„Wszyscy wiemy, że teatry wyjeżdżają, ale zaskoczyło nas, jak mało wiadomo o tym, jak to robią i jakim kosztem. Za każdym pokazem poza siedzibą stoi ogromna, często niewidzialna praca: negocjacje, ridery, transport, adaptacja spektaklu do zupełnie innej sceny” – mówią autorki raportu.
Badaczki zwracają również uwagę na wpływ mobilności na codzienne funkcjonowanie instytucji teatralnych.
„Najciekawsze było dla nas odkrycie, że mobilność to nie dodatek do życia teatru, tylko praktyka, która realnie przeorganizowuje całą instytucję – od planowania sezonu po relacje w zespole”.
Raport podejmuje zatem zagadnienia istotne zarówno dla osób zarządzających teatrami, jak i dla pracowników odpowiedzialnych za przygotowanie oraz realizację przedstawień. Pozwala również spojrzeć na mobilność w kontekście jakości artystycznej spektakli, które podczas wyjazdów muszą być dostosowywane do odmiennych warunków przestrzennych i technicznych.
Prezentacja raportu i debata
Premiera publikacji odbędzie się 28 października o godz. 11.00 w Instytucie Teatralnym w Warszawie, podczas spotkania podsumowującego 18. edycję programu Teatr Polska. Wyniki badań przedstawią autorki raportu, Katarzyna Piwońska i Bogna Kietlińska-Radwańska.
O godz. 12.15 rozpocznie się debata poświęcona mobilności teatrów i jej znaczeniu dla funkcjonowania instytucji kultury. Dyskusję poprowadzi krytyk teatralny i dziennikarz Witold Mrozek, a udział w niej wezmą socjolog sztuki prof. Tomasz Ferenc, krytyczka teatralna Anna Pajęcka oraz Irmina Recka-Wyżga, kierowniczka Działu Rozwoju Kadr Kultury w Narodowym Centrum Kultury.
Zaproszeni goście reprezentują różne obszary działalności kulturalnej, od badań socjologicznych i krytyki artystycznej po zarządzanie instytucjami oraz rozwój kompetencji pracowników kultury. Ich udział pozwoli omówić wyniki raportu w szerszym kontekście organizacji pracy teatrów, polityki kulturalnej i dostępności przedstawień dla publiczności.
Uczestnicy debaty
Prof. Tomasz Ferenc jest socjologiem, profesorem Uniwersytetu Łódzkiego i kierownikiem Katedry Socjologii Sztuki. W pracy naukowej zajmuje się antropologią i socjologią wizualną, procesami migracyjnymi oraz biograficznie zorientowaną socjologią sztuki. Jest współautorem publikacji „Zapisy pamięci. Historie Zofii Rydet” (2020), przygotowanej wspólnie z Karolem Jóźwiakiem i Andrzejem Różyckim, a także książki „Borderlands. Tensions on the External Borders of the European Union” (2019), napisanej z Markiem Domańskim. Redagował również tom „Fotografia i szaleństwo” (2017). W 2025 roku opublikował książkę „Trwoga Powietrzna. Ukraińscy artyści i instytucje kultury w czasie wojny”, poświęconą sytuacji środowisk artystycznych i instytucji kultury w Ukrainie.
Anna Pajęcka jest krytyczką teatralną i krytyczką sztuki współczesnej, kierowniczką działu teatralnego w „Dwutygodnik.com”. Publikuje między innymi w „Dialogu”, „Tygodniku Powszechnym”, „Szumie”, „Piśmie” i „Czasie Kultury”. W swoich tekstach zajmuje się teatrem, współczesną kulturą oraz zagadnieniami polityki kulturalnej. W 2024 roku została laureatką Konkursu im. Andrzeja Żurowskiego na recenzje teatralne. W 2023 roku otrzymała stypendium artystyczne m.st. Warszawy. Jest również autorką esejów dotyczących funkcjonowania kultury współczesnej i jej instytucji.
Irmina Recka-Wyżga jest menedżerką, tutorką i animatorką kultury, kierowniczką Działu Rozwoju Kadr Kultury w Narodowym Centrum Kultury. Specjalizuje się w projektowaniu, koordynowaniu i ewaluacji programów szkoleniowych oraz konferencji adresowanych do kadry zarządzającej, pracowników instytucji i animatorów kultury. Angażuje się w przedsięwzięcia związane z zarządzaniem zmianą, profesjonalizacją kadr oraz rozwojem edukacji kulturalnej i artystycznej.
Współorganizowała liczne wydarzenia krajowe i międzynarodowe, w tym Kongres Kultury Polskiej, konferencję ekspertów „Kompetencje w kulturze”, przygotowaną w ramach polskiej prezydencji w Radzie Unii Europejskiej, Dni Kreatywności oraz Ogólnopolską Giełdę Projektów. Jest pomysłodawczynią i współautorką Forum Pracuj w kulturze oraz serii wydawniczej „Pracuj w kulturze”. Koordynowała również działania szkoleniowe i profesjonalizacyjne w projektach finansowanych ze środków Unii Europejskiej, takich jak „Konwersja cyfrowa domów kultury” oraz „Projektowanie uniwersalne kultury”.
Witold Mrozek, który poprowadzi debatę, jest krytykiem teatralnym, teatrologiem i dziennikarzem kulturalnym „Gazety Wyborczej”. Zajmuje się współczesnym teatrem, jego społecznym i politycznym kontekstem oraz funkcjonowaniem instytucji artystycznych. Jest wykładowcą Wydziału Scenografii i Reżyserii Światła Akademii Sztuki w Szczecinie. Prowadzi również zajęcia na kierunku reżyseria w Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie.
Raport w ramach programu Teatr Polska
Badanie „Mobilność jako złożona praktyka instytucjonalna” zostało zrealizowane w ramach programu Teatr Polska, którego działalność związana jest z prezentowaniem przedstawień poza stałymi siedzibami teatrów i zwiększaniem dostępu do sztuki teatralnej w miejscowościach o ograniczonej ofercie kulturalnej.
Publikacja może stanowić materiał do dalszej dyskusji o warunkach organizowania objazdów teatralnych, ich finansowaniu oraz znaczeniu dla działalności artystycznej instytucji publicznych. Szczególnie istotne pozostaje pytanie o rzeczywiste koszty mobilności, obejmujące zarówno wydatki finansowe, jak i nakład pracy zespołów przygotowujących przedstawienia do prezentacji poza macierzystą sceną.
Spotkanie w Instytucie Teatralnym będzie okazją do przedstawienia wyników badań i rozmowy o rozwiązaniach organizacyjnych, które mogą ułatwiać teatrom prowadzenie działalności wyjazdowej.
Premiera raportu odbędzie się 28 października o godz. 11.00, a debata rozpocznie się o godz. 12.15. Udział w wydarzeniu wymaga wcześniejszego zgłoszenia pod adresem bilety@instytut-teatralny.pl.
29 października Instytut Teatralny zapowiada publikację raportu oraz nagrania ze spotkania na swoim kanale YouTube.
