Zrozumieć Rosję? Niemożliwe

„Amerykański przyjaciel” Macieja Wojtyszki pokazany w Teatrze Telewizji jest jednym z najbardziej emocjonalnie angażujących widza – zwłaszcza w kontekście dziejących się geopolitycznych sytuacji – spektakli zaprezentowanych przez tę największą scenę świata. Autor i reżyser jednocześnie pokazuje tu zderzenie dwóch odmiennych światów, którego finał jest tragiczny dla tego idealistycznego.

W „Amerykańskim przyjacielu” Maciej Wojtyszko sięga do historii pierwszej połowy XX wieku i opowiada o spotkaniu dwóch postaci, występujących po przeciwnych stronach barykady toczącej się wówczas wojny ideologiczno-ustrojowej Z jednej strony mamy Meriana Caldwella Coopera, amerykańskiego generała, który jako pilot brał udział w polsko-bolszewickiej wojnie 1919/1920 r. w 7. Eskadrze Myśliwskiej im. Tadeusza Kościuszki. Kiedy został zestrzelony przez bolszewików i trafił do niewoli, podał się za zwykłego robotnika i przybrał fałszywe nazwisko Frank Mosher, chcąc w ten sposób uniknąć rozstrzelania. Nie mógł jednakowoż uniknąć przesłuchania. Do jego przeprowadzenia został wyznaczony – jako jedyny władający językiem angielskim – Isaak Babel, rosyjski pisarz żydowskiego pochodzenia, który w szeregach 1. Armii Konnej Siemiona Budionnego służył jako oficer polityczny i korespondent wojenny, używający pseudonimu Paweł Lutow. Między mężczyznami nawiązuje się nić intelektualnego i humanistycznego porozumienia, które powoduje, że Babel, korzystając z pomocy żony dowódcy, Olgi, która w pisarzu rozpoznaje bliskiego jej kulturowo człowieka (żona Budionnego była córką carskiego generała), pomaga Cooperowi uciec z obozu jenieckiego.

Ta gra z nową władzą dla dwójki jej uczestników kończy się tragicznie: otóż Cooper (prywatnie ojciec Macieja Słomczyńskiego, pisarza i tłumacza, publikującego pod pseudonimem Joe Alex) po powrocie do USA zrobił karierę w Hollywood (w 1933 r. stworzył m.in. „King Konga”, którego oglądaniem jest „katowany” Babel podczas przesłuchań na Łubiance) w opublikowanych wspomnieniach ujawnił prawdę o swojej ucieczce, przez co nieumyślnie naraził swoich pomocników na represje ze strony NKWD zakończone rozstrzelaniem pisarza i uwięzieniem żony Budionnego. 

W napisanej i wyreżyserowanej przez siebie sztuce Wojtyszko zestawia nie tylko dwie główne postacie, ale i dwa podejścia do historii i współistnienia kultur: wschodnią (uosabianą przez Rosję, a właściwie przez Związek Radziecki) i Stany Zjednoczone, traktowane szerzej jako cywilizacja zachodnia. Reprezentujący tę drugą amerykański lotnik nie jest w stanie zrozumieć podejścia Rosjan do swoich rywali, potępia ich prymitywne, brutalne metody walki (np. upokarzanie przeciwnika), kompletnie odmienny poziom kultury i rozumienie pojęcia honoru. Sztuka Wojtyszki, choć traktuje o czasach sprzed wieku, brzmi niebezpiecznie aktualnie w kontekście wydarzeń za wschodnią granicą Polski. „Kto jest taki mądry, żeby zrozumieć, czego chce Rosja?” – pyta jeden z bohaterów. Takie pytanie może sobie postawić także każdy ze współcześnie żyjących. Można się też zastanowić – w świetle poczynań przywódcy innego mocarstwa – czy tytuł spektaklu nie brzmi zgoła sarkastycznie. Ale to już temat do rozważań dla politologów czy socjologów.