Iwona Woźniak i Jacek Jabrzyk kończą pracę w Teatrze Zagłębia

Z instytucją żegna się również Jacek Jabrzyk, jej zastępca do spraw artystycznych. Osiem lat ich wspólnej pracy przyniosło teatrowi wyrazisty program artystyczny, odbudowę publiczności po pandemii, rozwój działalności społecznej i edukacyjnej, zwiększenie dostępności oraz przygotowanie największej inwestycji budowlanej w historii sosnowieckiej sceny.

Teatry nie zmieniają się z dnia na dzień. Nie zmienia ich jedna premiera, pojedyncza nagroda ani sukces frekwencyjny. Prawdziwa przemiana dokonuje się wtedy, gdy zmienia się sposób myślenia o roli instytucji: o tym, komu teatr ma służyć, jakie bierze na siebie zobowiązania i jak odpowiada na wyzwania współczesnego świata. Taką drogę przeszedł Teatr Zagłębia w latach 2018–2026.

31 sierpnia 2026 roku kończy się druga kadencja Iwony Woźniak na stanowisku dyrektorki Teatru Zagłębia w Sosnowcu. Swoją pracę jako zastępca dyrektorki do spraw artystycznych kończy również Jacek Jabrzyk. Przez osiem lat odpowiadali za dwa odmienne, ale ściśle ze sobą związane obszary funkcjonowania teatru.

Iwona Woźniak kierowała instytucją, odpowiadając za jej zarządzanie, rozwój organizacyjny i finansowy, pozyskiwanie środków zewnętrznych, działalność społeczną i edukacyjną, zwiększanie dostępności oraz przygotowanie teatru do największej inwestycji w jego historii. Jacek Jabrzyk budował program i profil artystyczny sceny: kształtował repertuar, zapraszał twórców, inicjował projekty odnoszące się do historii Zagłębia Dąbrowskiego i umacniał obecność sosnowieckiego teatru w ogólnopolskim obiegu.

Ich kadencje przypadły na czas wyjątkowo trudny dla całego sektora kultury. Teatr musiał zmierzyć się z pandemią COVID-19, zamknięciem instytucji, utratą bezpośredniego kontaktu z publicznością, późniejszą odbudową frekwencji, zmianą nawyków widzów, rosnącymi kosztami prowadzenia działalności oraz koniecznością przygotowania zespołu do pracy poza historyczną siedzibą. Mimo tych okoliczności Teatr Zagłębia nie zrezygnował z ambitnego programu ani nie ograniczył swojej roli do prezentowania kolejnych przedstawień. Rozwijał repertuar, odbudowywał relacje z publicznością, realizował projekty społeczne i edukacyjne, zdobywał środki zewnętrzne, zwiększał dostępność i przygotowywał rozbudowę siedziby.

W ciągu tych ośmiu lat wypracował rozpoznawalny profil sceny, która łączy współczesny język teatralny z zainteresowaniem historią i tożsamością regionu. Teatru, który chce uczestniczyć w życiu miasta, ale nie zamyka się w perspektywie lokalnej. Przedstawienia powstające w Sosnowcu były prezentowane na najważniejszych festiwalach w Polsce, wyjeżdżały za granicę i stawały się częścią szerszej rozmowy o współczesnym teatrze.

Publiczność wróciła do teatru

Jednym z najbardziej wymiernych efektów ostatnich lat jest odbudowanie frekwencji po pandemii. W sezonie 2020/2021, gdy działalność instytucji kultury była ograniczona kolejnymi obostrzeniami, Teatr Zagłębia odwiedziło zaledwie 6489 widzów. W następnych latach publiczność zaczęła wracać, a średnia frekwencja wzrosła z około 68 proc. do blisko 90 proc.

Sezon 2024/2025 zakończył się wynikiem ponad 45 tys. widzów i 228 zagranych przedstawień. W sezonie 2025/2026 teatr zgromadził około 43 tys. widzów podczas 204 spektakli. Te liczby pokazują nie tylko skalę odbudowy po pandemicznym kryzysie. Potwierdzają również, że instytucja zdołała utrzymać zainteresowanie publiczności, chociaż działała w czasie gwałtownie rosnących kosztów oraz konkurencji ze strony wielu innych form spędzania wolnego czasu.

Szczególne znaczenie ma struktura tej publiczności. Niemal połowę widzów stanowiły dzieci i młodzież. Budowanie przyszłej publiczności nie było przy tym traktowane wyłącznie jako kwestia przygotowania repertuaru szkolnego. Teatr konsekwentnie rozwijał pedagogikę teatru, uznając ją za jeden z podstawowych elementów swojej misji.

Powstały klasy partnerskie, rozwijano Laboratorium Pedagogiki Teatru i program Teatr Niezbędny. Prowadzono warsztaty dla dzieci, młodzieży, rodzin, nauczycieli, animatorów i pedagogów. Działania te pozwalały nie tylko lepiej poznawać przedstawienia, lecz także uczyły samodzielnego rozmawiania o teatrze i wykorzystywania jego narzędzi w edukacji.

Teatr budował więc relację z młodymi odbiorcami na długo przed zajęciem przez nich miejsc na widowni. Nie sprowadzał tej relacji do zorganizowanej wizyty szkolnej, lecz proponował dzieciom i młodzieży uczestnictwo w procesie twórczym, rozmowę, pracę warsztatową i możliwość wyrażania własnych opinii.

Program Jacka Jabrzyka

Za kierunek artystyczny Teatru Zagłębia w latach 2018–2026 odpowiadał Jacek Jabrzyk. W tym czasie repertuar budowano wokół nowych interpretacji klasyki, współczesnej dramaturgii oraz autorskich projektów podejmujących problemy społeczne, historyczne i tożsamościowe.

Do Sosnowca zapraszano artystów reprezentujących różne pokolenia i estetyki polskiego teatru. Pracowali tutaj między innymi Maja Kleczewska, Katarzyna Szyngiera, Jędrzej Piaskowski, Cezary Tomaszewski i Artur Barciś. Obecność rozpoznawalnych twórców nie była jednak celem samym w sobie. Miała służyć konfrontowaniu zespołu i publiczności z różnymi metodami pracy, językami scenicznymi oraz sposobami myślenia o repertuarze teatru publicznego.

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów programu stało się zakorzenienie w historii Zagłębia Dąbrowskiego. Teatr nie traktował regionalności jako ozdobnego dodatku ani obowiązku wynikającego z położenia instytucji. Lokalna historia stawała się tworzywem artystycznym oraz punktem wyjścia do rozmowy o odpowiedzialności, pamięci, przemocy, migracjach, przemianach społecznych i budowaniu wspólnoty.

Powstawały takie spektakle jak „Historia Sosnowca”, „Środula. Krajobraz Mausa” czy „Ziemia obiecana”. Pokazywały one, że teatr regionalny może opowiadać o miejscu, z którego wyrasta, nie rezygnując z tematów czytelnych także poza granicami miasta. Sosnowiec i Zagłębie nie były w tych przedstawieniach jedynie tłem wydarzeń. Stawały się ich pełnoprawnymi bohaterami: przestrzenią nawarstwiających się pamięci, konfliktów, rodzinnych opowieści i konsekwencji wielkiej historii.

Równolegle rozwijano repertuar dla dzieci, młodzieży i całych rodzin. „Brzydkie kaczątko”, „Literówka”, „niezgoda.jpg” czy „Sienkiewicz do domu” nie funkcjonowały na marginesie programu przeznaczonego dla dorosłych. Były pełnoprawnymi propozycjami artystycznymi, tworzonymi z przekonaniem, że młodsza publiczność zasługuje na teatr ambitny, współczesny i poważnie traktujący jej doświadczenia.

To połączenie lokalności, społecznego zaangażowania i różnorodności estetycznej pozwoliło Teatrowi Zagłębia znacznie wyraźniej zaznaczyć swoją obecność na teatralnej mapie Polski. Jego spektakle prezentowano między innymi podczas Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego Boska Komedia, Festiwalu Dwa Teatry, Międzynarodowego Festiwalu Sztuk Przyjemnych i Nieprzyjemnych oraz Biennale Sztuki dla Dziecka.

Szczególnym wydarzeniem był wyjazd spektaklu „Czuję do ciebie miętę” do Berlina w 2023 roku. Międzynarodowa prezentacja pokazała, że teatr powstający w Sosnowcu może uczestniczyć w rozmowie przekraczającej granice miasta, regionu i kraju, zachowując jednocześnie własny charakter.

Teatr obecny w życiu społeczności

Rozwojowi programu artystycznego towarzyszyła zmiana sposobu funkcjonowania całej instytucji. Jednym z najważniejszych kierunków kadencji Iwony Woźniak było przekonanie, że teatr publiczny ma konkretne zobowiązania wobec społeczności, w której działa.

Instytucja rozwijała projekty kierowane do dzieci, młodzieży, seniorów, nauczycieli, osób z niepełnosprawnościami i grup mieszkańców, które nie zawsze odnajdują dla siebie miejsce w tradycyjnym modelu uczestnictwa w kulturze. Organizowano lekcje teatralne, warsztaty rodzinne, spotkania z twórcami, spacery teatralne, działania performatywne oraz przedsięwzięcia łączące sztukę z edukacją, terapią i poznawaniem historii regionu.

Przykładem takiego sposobu myślenia był projekt „Głos Kobiety. Teatr, Terapia, Transformacja”. Został zaprojektowany jako model pracy łączący działania artystyczne ze wsparciem terapeutycznym i stopniowym włączaniem uczestniczek w proces twórczy. Teatr nie występował w nim wyłącznie jako producent gotowego wydarzenia. Udostępniał własne narzędzia, przestrzeń i kompetencje, tworząc warunki do wypowiedzi osób, których głos często pozostaje poza głównym nurtem debaty publicznej.

Po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny w Ukrainie Teatr Zagłębia zaangażował się w działania adresowane do społeczności ukraińskiej. Powstały między innymi akcja „Teatr za Ukrainą”, spektakl „Czuję do ciebie miętę”, monodram „Ona wojna” oraz wystawa „Liberty of music”. Pomoc, integracja i sztuka nie funkcjonowały tu jako osobne obszary. Teatr wykorzystywał własne możliwości, aby odpowiadać na sytuację osób, które w wyniku wojny znalazły się w Polsce.

– Wierzę w sprawczą moc teatru. W to, że teatr nie tylko opowiada o świecie, ale może go współtworzyć, budując relacje, wrażliwość i odpowiedzialność. Uważam, że teatr jest dziś nie tylko miejscem, w którym odbywają się spektakle. To miejsce spotkania, dialogu, kreacji i swobody twórczej – mówi Iwona Woźniak.

To zdanie dobrze oddaje kierunek, w którym w ciągu minionych ośmiu lat rozwijała się instytucja. Teatr miał być miejscem sztuki, ale także miejscem obecnym w życiu społecznym miasta i reagującym na zmieniającą się rzeczywistość.

Dostępność jako codzienna praktyka

W czasie dwóch kadencji Iwony Woźniak dostępność przestała być w Teatrze Zagłębia pojedynczym projektem realizowanym przy okazji wybranego spektaklu. Stała się stałym elementem funkcjonowania instytucji.

Program „Scena dostępna” umożliwiał udział w przedstawieniach osobom z różnymi potrzebami. Wprowadzano audiodeskrypcję, napisy, tłumaczenie na Polski Język Migowy oraz możliwość dotykowego poznawania scenografii przed spektaklem. Powstał również Przedprzewodnik Teatru Zagłębia, pomagający osobom odwiedzającym teatr po raz pierwszy przygotować się do wizyty i poznać przestrzeń, zasady organizacyjne oraz przebieg wydarzenia.

Zmianom technicznym i organizacyjnym towarzyszyło podnoszenie kompetencji zespołu. Pracownicy uczestniczyli między innymi w szkoleniach poświęconych audiodeskrypcji, prostemu językowi, zasadom kontaktu z osobami z niepełnosprawnościami oraz przygotowywaniu dostępnych dokumentów cyfrowych.

Była to ważna zmiana, ponieważ rzeczywista dostępność instytucji nie zależy wyłącznie od zakupu urządzeń lub przygotowania napisów do jednego przedstawienia. Wymaga kompetencji pracowników, odpowiedniej komunikacji, konsekwencji i uwzględniania potrzeb odbiorców już na etapie planowania działań.

Miliony pozyskane na rozwój teatru

Istotnym obszarem zarządzania instytucją było pozyskiwanie finansowania zewnętrznego. Teatr Zagłębia regularnie zdobywał środki z programów Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, funduszy europejskich i Krajowego Planu Odbudowy, a także od partnerów biznesowych.

Dodatkowe fundusze pozwalały realizować premiery, prowadzić działalność społeczną i edukacyjną, rozwijać dostępność, modernizować zaplecze techniczne oraz przygotować instytucję do funkcjonowania podczas planowanej przebudowy siedziby.

Do najważniejszych osiągnięć należy pozyskanie ponad 59 mln zł dofinansowania z programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021–2027 na kompleksową rozbudowę i modernizację Teatru Zagłębia. Instytucja zdobyła również ponad 2 mln zł na modernizację zaplecza technicznego oraz 810 tys. zł na trzyletni program „Teatr Za(głębia)gości”, którego zadaniem jest zapewnienie ciągłości działalności artystycznej podczas przebudowy siedziby.

Równolegle rozwijano współpracę z biznesem i programy partnerskie. Teatr Zagłębia został członkiem Zagłębiowskiej Izby Gospodarczej oraz Regionalnej Izby Gospodarczej w Katowicach, a Iwona Woźniak objęła funkcję wiceprezeski sosnowieckiego oddziału RIG. Była to próba budowania trwałego zaplecza dla instytucji i przekonywania lokalnych przedsiębiorców, że publiczny teatr może być ważnym partnerem w rozwoju miasta i całego regionu.

Największa inwestycja w historii Teatru Zagłębia

Jednym z najważniejszych i najtrudniejszych zadań kończącej się kadencji było przygotowanie kompleksowej rozbudowy i modernizacji siedziby Teatru Zagłębia.

Pozyskanie ponad 59 mln zł dofinansowania oraz wsparcie Miasta Sosnowca pozwoliły rozpocząć przedsięwzięcie obejmujące między innymi budowę nowej sceny, stworzenie nowoczesnego zaplecza technicznego oraz przestrzeni przeznaczonych do działalności edukacyjnej i społecznej. Nie chodzi więc wyłącznie o remont zabytkowego budynku. Inwestycja ma zmienić możliwości produkcyjne, artystyczne i organizacyjne teatru, a także poprawić warunki pracy zespołu i korzystania z instytucji przez publiczność.

Przygotowanie tak dużej inwestycji oznaczało konieczność pogodzenia wielu procesów: stworzenia dokumentacji, pozyskania finansowania, prowadzenia rozmów z organizatorem, opracowania harmonogramu oraz zaplanowania działalności artystycznej poza historyczną siedzibą. Teatr musiał odpowiedzieć na pytanie, jak zachować kontakt z publicznością i pozostać obecnym w mieście przez kilka lat prac budowlanych.

Temu ma służyć program „Teatr Za(głębia)gości”. Jego założeniem jest utrzymanie ciągłości repertuaru, prezentowanie przedstawień w różnych przestrzeniach oraz docieranie do publiczności również poza dotychczasowym budynkiem. Okres przebudowy może więc stać się nie tylko organizacyjnym utrudnieniem, ale także sprawdzianem modelu teatru otwartego na miasto i gotowego wychodzić poza własną siedzibę.

Inwestycja należy do najważniejszych elementów dorobku kończącej się kadencji, ale jej znaczenie wykracza daleko poza ostatnie osiem lat. Z efektów modernizacji będą korzystać kolejne dyrekcje, zespoły artystyczne, pracownicy techniczni i następne pokolenia publiczności. Woźniak i Jabrzyk odchodzą przed zakończeniem przedsięwzięcia, które w dużej mierze określi warunki funkcjonowania Teatru Zagłębia w przyszłości.

Historia zabezpieczona na przyszłość

W ostatnich latach rozpoczęto również systematyczną digitalizację dorobku instytucji. Fotografie, afisze, programy teatralne oraz inne materiały dokumentujące historię Teatru Zagłębia są opracowywane i udostępniane w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej.

Działanie to ma szczególne znaczenie w przypadku instytucji o tak długiej historii. Cyfrowe archiwum zabezpiecza rozproszone materiały, ułatwia prowadzenie badań i pozwala publiczności poznać przedstawienia, twórców oraz kolejne okresy działalności teatru. Pokazuje również, że pamięć instytucjonalna nie powinna być przechowywana jedynie w magazynach i prywatnych zbiorach, lecz może stać się powszechnie dostępnym źródłem wiedzy.

Symbolicznym zwieńczeniem tego okresu będzie monografia przygotowywana z okazji 130-lecia Teatru Zagłębia. Publikacja powstaje dzięki dofinansowaniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Ma być nie tylko zapisem dziejów jednej z najstarszych scen teatralnych w Polsce, lecz także dokumentacją jej współczesnej przemiany.

Koniec ważnego etapu

Dwie kadencje Iwony Woźniak oraz osiem lat pracy Jacka Jabrzyka zamykają ważny etap w historii Teatru Zagłębia. Ich odpowiedzialność była podzielona. Woźniak zarządzała instytucją, budowała jej zaplecze organizacyjne i finansowe, rozwijała działalność społeczną, edukacyjną oraz program dostępności, a także przygotowywała teatr do największej inwestycji infrastrukturalnej w jego dziejach. Jabrzyk odpowiadał za repertuar, dobór twórców, współpracę z zespołem i artystyczną pozycję sosnowieckiej sceny.

Te dwa obszary spotykały się w jednym miejscu: w teatrze, który chciał być ważny zarówno dla własnego miasta, jak i dla ogólnopolskiego środowiska artystycznego. Teatrze, który szukał współczesnego języka dla lokalnej historii, poważnie traktował młodą publiczność, wychodził do grup zagrożonych wykluczeniem i starał się usuwać bariery utrudniające uczestnictwo w kulturze.

Pozostawiają po sobie instytucję z rozpoznawalnym programem artystycznym, odbudowaną po pandemii publicznością, rozwiniętym zapleczem społecznym i edukacyjnym oraz przygotowaną perspektywą dalszego rozwoju. Pozostawiają także inwestycję, której rezultaty będą widoczne dopiero w następnych latach.

Nie wszystko, co wydarzyło się przez osiem lat, można opisać liczbą premier, widzów, zdobytych nagród czy pozyskanych milionów. Najważniejsza może okazać się zmiana sposobu rozumienia samej instytucji. Teatr Zagłębia stał się teatrem świadomym miejsca, w którym działa, i odpowiedzialności wobec mieszkańców. Sceną, która nie zrezygnowała z ambicji artystycznych, a jednocześnie poszerzała krąg osób mogących uznać ją za swoją.

31 sierpnia zamyka się więc nie tylko druga kadencja dyrektorki i okres pracy jej zastępcy do spraw artystycznych. Kończy się osiem lat konsekwentnie prowadzonego projektu. Teatr Zagłębia wchodzi w kolejny rozdział już jako instytucja, która udowodniła, że publiczny teatr może jednocześnie tworzyć znaczące przedstawienia, pamiętać o własnym regionie, budować nową publiczność, angażować się społecznie i przygotowywać rozwój na dziesięciolecia. Ostateczną miarą tej zmiany będzie jednak to, czy następcy Iwony Woźniak i Jacka Jabrzyka potrafią ten dorobek nie tylko zachować, ale również twórczo rozwinąć.