Czy teatr może zbawić człowieka? 85 lat od narodzin Teatru Rapsodycznego

Powstał jako odpowiedź na proces niszczenia polskiego życia kulturalnego przez niemieckiego okupanta, z potrzeby obrony języka, literatury i pamięci. Wśród pierwszych Rapsodyków znalazł się dwudziestojednoletni Karol Wojtyła, dla którego doświadczenie teatru Mieczysława Kotlarczyka stało się jednym z ważnych etapów formacji intelektualnej, artystycznej i duchowej.

Osiemdziesiąt pięć lat temu, 22 sierpnia 1941 roku, w okupowanym Krakowie zawiązał się konspiracyjny zespół, który przyjął później nazwę Teatru Rapsodycznego. Jego powstanie miało bardzo konkretny sens. W czasie, kiedy niemieckie władze konsekwentnie ograniczały polskie życie kulturalne, zamykały instytucje, podporządkowywały oficjalny obieg kultury i próbowały usunąć z przestrzeni publicznej wszystko, co mogło podtrzymywać narodową tożsamość, Mieczysław Kotlarczyk stworzył teatr oparty na żywym słowie i wielkiej polskiej literaturze.

Archiwum Narodowe w Krakowie określa cel tego przedsięwzięcia jasno: miało ono służyć „krzewieniu polskiej kultury i manifestacji oporu duchowego wobec okupanta”. W tym właśnie sensie Teatr Rapsodyczny należał do szerzej rozumianego podziemnego życia kulturalnego. W prywatnych mieszkaniach, poza oficjalnym obiegiem i z pełną świadomością zagrożenia, wykonywano teksty Słowackiego, Mickiewicza, Kasprowicza i innych autorów stanowiących fundament polskiej tradycji literackiej.

Od początku był to Teatr Słowa. Kotlarczyk ograniczał znaczenie rozbudowanej scenografii, kostiumu i rekwizytu, przesuwając punkt ciężkości na tekst, głos aktora, rytm, muzykę i sens wypowiadanego słowa. Literatura nie pełniła tu funkcji materiału do widowiska, lecz stawała się jego zasadniczą przestrzenią. W warunkach okupacji taki wybór miał znaczenie artystyczne i polityczne zarazem, ponieważ samo publiczne przywracanie polskiego słowa, nawet w przestrzeni prywatnej, stawało się działaniem skierowanym przeciwko polityce wynaradawiania.

Dopiero z tej perspektywy właściwie widać miejsce Karola Wojtyły w historii Rapsodycznego. Jego obecność w zespole nie sprowadzała się do udziału w kilku przedstawieniach. Zanim doszło do spotkania założycielskiego w sierpniu 1941 roku, Wojtyła od kilku lat pozostawał w bliskiej relacji z Kotlarczykiem, uczestniczył w rozmowach o teatrze, romantyzmie i znaczeniu sztuki, działał w środowisku „Unii Kultury”, a podczas okupacji należał do grupy młodych ludzi spotykających się w prywatnych mieszkaniach i wspólnie czytających wielką literaturę.

Historia powstania Rapsodycznego zaczęła się jednak znacznie wcześniej. Profesor Jacek Popiel w książce „Czy teatr może zbawić człowieka” szczegółowo rekonstruuje drogę, która doprowadziła do spotkania Kotlarczyka i Wojtyły w okupowanym Krakowie. Poznali się osobiście w 1937 roku w Wadowicach. Kotlarczyk był starszy od Wojtyły o dwanaście lat, uczył w prywatnym gimnazjum oo. Karmelitów, prowadził działalność teatralną i miał już w lokalnym środowisku wyraźną pozycję. W młodym gimnazjaliście znalazł entuzjastę teatru oraz literatury romantycznej i neoromantycznej.

Wojtyła po latach pisał o Kotlarczyku jako o pionierze oryginalnego teatru i wyrazicielu polskich oraz chrześcijańskich tradycji sztuki, których najpełniejszym świadectwem pozostawała dla niego literatura romantyczna. Popiel zwraca uwagę na szczególne „ideowe pokrewieństwo” obu wadowickich przyjaciół. Łączyła ich fascynacja Mickiewiczem, Słowackim i Wyspiańskim, zainteresowanie historią Polski, przekonanie o odpowiedzialności jednostki i myślenie o sztuce jako dziedzinie pozostającej w ścisłym związku z pytaniami o człowieka, wspólnotę i sens historii.

Jesienią 1939 roku, już podczas okupacji, Wojtyła spotykał się między innymi z Tadeuszem Kwiatkowskim i Juliuszem Kydryńskim. W prywatnych mieszkaniach czytano wielką literaturę i rozmawiano o teatrze. Rok później Kydryński przedstawił Wojtyłę Juliuszowi Osterwie. Spotkanie z twórcą Reduty stało się kolejnym istotnym doświadczeniem młodego aktora. Popiel przywołuje wspomnienie Wojtyły, w którym zapisał słowa Osterwy: „Aktor to nie jest błazen, to działacz pełniący swe posłannictwo”. Osterwa mówił również młodym ludziom, że samo pojęcie teatru przestaje wystarczać i potrzeba „czegoś więcej”. Od tamtej chwili spotkania i rozmowy z Osterwą stały się częstsze.

Popiel wskazuje, że właśnie Osterwa miał istotny wpływ na rozwijające się u Wojtyły myślenie o teatrze w kategoriach sacrum. Świadomość duchowego i etycznego wymiaru sztuki spotkała się później z koncepcją Kotlarczyka, który w teatrze słowa widział możliwość szczególnego rodzaju działania na człowieka.

Latem 1941 roku wydarzenia przyspieszyły. Kotlarczyk, uciekając z Wadowic przed aresztowaniem, przedostał się do Krakowa i wraz z rodziną zamieszkał u Wojtyły przy ul. Tynieckiej 10. Popiel podkreśla, że Wojtyła odegrał kluczową rolę w sprowadzeniu przyjaciela do Krakowa. Zorganizował także jego spotkanie z Tadeuszem Kudlińskim. Danuta Michałowska wspominała, że już w pierwszych dniach sierpnia Wojtyła informował ją o przyjeździe Kotlarczyka i polecał przeczytać „Króla-Ducha”. Kilkanaście dni później odbyło się spotkanie, podczas którego narodził się konspiracyjny zespół.

Sam Wojtyła był od zimy 1940 roku związany z podziemną „Unią”, działał w „Unii Kultury”. Konspiracyjny teatr wyrastał więc z bardzo konkretnego środowiska ludzi przekonanych, że podtrzymywanie polskiej kultury podczas okupacji jest jednym ze sposobów przeciwstawienia się przemocy wymierzonej również w język, pamięć i życie intelektualne.

Pierwszy „Król-Duch” pozwala zobaczyć, jak poważnie Wojtyła traktował aktorstwo. Interpretował monolog Bolesława Śmiałego i pełnił zarazem funkcję narratora. Według relacji Danuty Michałowskiej jego pierwsza interpretacja była pełna ekspresji i ogromnego zaangażowania. Dwa tygodnie później Wojtyła całkowicie zmienił sposób prowadzenia monologu. Zrezygnował z dramatycznych tonów, mówił ciszej i potraktował wypowiedź bohatera jak spowiedź. Kiedy pozostali członkowie zespołu pytali go, dlaczego dokonał tak radykalnej zmiany, odpowiedział: „Przemyślałem sprawę; to jest spowiedź. Tego chciał Słowacki”.

Ten epizod dobrze pokazuje stopień samodzielności młodego aktora. Wojtyła interpretował teksty, spierał się o ich znaczenie, próbował odnajdywać właściwy ton i konsekwentnie pogłębiał własne rozumienie teatru.

Jacek Popiel pozostaje przy tym bardzo ostrożny w określaniu rzeczywistego udziału Wojtyły w tworzeniu samej koncepcji Rapsodycznego. Wspomnienia uczestników tamtych wydarzeń nie zawsze są ze sobą zgodne, dlatego trudno dziś dokładnie oddzielić idee Kotlarczyka od rezultatów wieloletnich rozmów obu przyjaciół. Popiel uważa jednak, że o historii Rapsodycznego nie sposób pisać bez uwzględnienia wzajemnego oddziaływania Wojtyły i Kotlarczyka. Lektura zachowanych okupacyjnych listów Wojtyły do przyjaciela doprowadziła badacza do przekonania, że ich ideowy dialog należał do istotnych źródeł kształtowania się tego teatru.

Według ustaleń Popiela Wojtyła uczestniczył w sześciu premierach konspiracyjnego zespołu. Kotlarczyk wspominał później o jego udziale w „stu kilkudziesięciu konspiracyjnych zebraniach”, obejmujących spotkania organizacyjne, próby i przedstawienia. W październiku 1942 roku Wojtyła rozpoczął studia teologiczne. Jego aktywność teatralna zaczęła stopniowo ustępować nowym obowiązkom, lecz związek z Rapsodycznym nie zniknął.

Po wojnie teatr wyszedł z konspiracji. 22 kwietnia 1945 roku rozpoczął oficjalną działalność „Grunwaldem”, zbudowanym z fragmentów „Grażyny”, „Konrada Wallenroda” i „Zawiszy Czarnego”. W repertuarze znalazły się później między innymi „Pan Tadeusz”, „Beniowski” i „Hymny” Kasprowicza. Przywiązanie Kotlarczyka do romantycznego repertuaru oraz wypracowanej wcześniej koncepcji teatru coraz wyraźniej rozmijało się jednak z polityką kulturalną okresu socrealizmu. 28 lutego 1953 roku Teatr Rapsodyczny został zlikwidowany, a w jego miejsce powstał Teatr Poezji.

Kilka miesięcy wcześniej doszło również do poważnego kryzysu w relacji Wojtyły z Kotlarczykiem. Po premierze „Poloneza imć pana Bogusławskiego” Wojtyła krytycznie ocenił sposób przedstawienia Kościoła. Kotlarczyk przyjął te uwagi bardzo źle i na pewien czas zerwał kontakty z dawnym przyjacielem. Historia ich relacji daleka jest więc od wygładzonej opowieści o niezmiennym porozumieniu. Łączyła ich wieloletnia przyjaźń i wspólnota zainteresowań, lecz teatr pozostawał dla obu sprawą wystarczająco ważną, by prowadzić o niego ostre spory.

W 1957 roku Rapsodyczny został reaktywowany. Wojtyła przyjął tę wiadomość z wielką radością i pod pseudonimem Andrzej Jawień opublikował w „Tygodniku Powszechnym” artykuł „Dramat słowa i gestu”, przypominając znaczenie działalności zespołu i upominając się o stworzenie Kotlarczykowi odpowiednich warunków pracy. W kolejnych latach nadal oglądał przedstawienia Rapsodyków i pisał o nich jako recenzent teatralny.

Szczególne znaczenie miały „Dziady” przygotowane przez Kotlarczyka na dwudziestolecie teatru w 1961 roku. W roli Gustawa-Konrada wystąpił Tadeusz Malak, Kotlarczyk zagrał Księdza Piotra. Popiel wysuwa hipotezę, że właśnie Wojtyła mógł mieć znaczący wpływ na ostateczny wybór dramatu Mickiewicza na jubileuszową premierę. W „Tygodniku Powszechnym” ukazała się wówczas jego recenzja „Dziady i dwudziestolecie”, podpisana kryptonimem A.J. Wojtyła pisał:

„W Dziadach jest ukryta sama istota rapsodyzmu, sam rdzeń jego koncepcji”.

I dalej stwierdzał, że można wręcz powiedzieć, iż Teatr Rapsodyczny powstał po to, aby zrealizować „Dziady”. W jego interpretacji źródła rapsodyzmu prowadziły bezpośrednio do Mickiewiczowskiego myślenia o teatrze polskim i słowiańskim. Popiel zauważa, że właśnie w tej recenzji bardzo wyraźnie spotykają się idee Wojtyły i Kotlarczyka, których korzenie sięgały jeszcze wadowickich rozmów.

Rapsodyczny działał jeszcze kilka lat. Ostateczna decyzja o jego likwidacji zapadła w 1967 roku. Władze zarzucały Kotlarczykowi między innymi klerykalizm, „milenijną dywersję” i nielojalność wobec państwa. Archiwum Narodowe w Krakowie przypomina, że szczególne napięcie wywołały obchody 25-lecia zespołu w 1966 roku oraz msza odprawiona w katedrze wawelskiej przez arcybiskupa Karola Wojtyłę. Rok później teatr zakończył działalność.

Wojtyła pisał wówczas do Kotlarczyka, że to, co stało się z Teatrem Rapsodycznym, uważa za „wielką krzywdę wyrządzoną kulturze polskiej”. Nie akceptował również ideologicznych argumentów stojących za decyzją władz.

Równie wymowna jest historia jubileuszowej publikacji „25 lat Teatru Rapsodycznego w Krakowie 1941–1966”. Jak przypomina Popiel, niemal cały jej nakład został skonfiskowany przez władze. Jedną z bezpośrednich przyczyn było zamieszczenie trzech tekstów biskupa Karola Wojtyły, mimo że przedrukowano je pod pseudonimami Andrzej Jawień i Piotr Jasień. Przez lata pełna historia jego związku z Rapsodycznym mogła więc stwarzać problemy również ludziom związanym z dawnym zespołem.

Mieczysław Kotlarczyk zmarł w lutym 1978 roku. W dniu jego pogrzebu Wojtyła pisał do Zofii Kotlarczykowej o wszystkim, co przez dziesięciolecia łączyło go z jej mężem: o Wadowicach, okupacji, Dębnikach, dwóch likwidacjach teatru i wspólnym zmaganiu o sztukę żywego słowa. Kilka lat wcześniej, przygotowując przedmowę do „Sztuki żywego słowa”, wyznał wprost, że pragnie „spłacić dług wdzięczności”, jaki zaciągnął wobec Kotlarczyka od młodych lat.

W tym zdaniu mieści się prawdopodobnie najprostsza odpowiedź na pytanie o miejsce Teatru Rapsodycznego w biografii Karola Wojtyły. Było to doświadczenie, do którego wracał jako kapłan, biskup i kardynał; śledził kolejne premiery, pisał recenzje, spierał się z Kotlarczykiem i bronił teatru, kiedy znalazł się pod presją władz. Rapsodyczny współtworzył jego rozumienie słowa, aktorstwa, odpowiedzialności artysty i teatru jako przestrzeni rozmowy o człowieku.

Po 85 latach warto więc przypominać Rapsodyczny także tym, którzy jego nazwę spotykają dzisiaj po raz pierwszy. Historia tego zespołu prowadzi przez okupacyjne mieszkania, romantyczne poematy, konspiracyjne próby, konflikty z powojenną polityką kulturalną i dwie likwidacje. Prowadzi również przez biografię człowieka, który po wielu latach od zejścia ze sceny nadal uważał doświadczenie zdobyte u Kotlarczyka za jeden z własnych długów wdzięczności.

Źródła wykorzystane w tekście: Jacek Popiel, Czy teatr może zbawić człowieka; materiały i dokumentacja Archiwum Narodowego w Krakowie dotyczące Teatru Rapsodycznego; przywoływane przez prof. Jacka Popiela wspomnienia Danuty Michałowskiej, pisma Mieczysława Kotlarczyka oraz teksty i korespondencja Karola Wojtyły.