W piątek 6 listopada 2026 roku w warszawskim Domu Trójmorza odbędzie się spotkanie zatytułowane „Czy Szekspir był nihilistą?”.
infografika: Fundacja Polska Wielki Projekt
Czy w tragediach Williama Szekspira istnieje trwały porządek moralny, czy światem rządzą przypadek, przemoc i bezwzględna walka o władzę? Czy rozpacz Makbeta, który u kresu życia dostrzega jedynie pustkę własnego istnienia, wyraża przekonania samego dramaturga? O filozoficznych interpretacjach dramatów autora „Hamleta”, naturze zła i znaczeniu tragedii w kulturze europejskiej rozmawiać będą pisarz i publicysta Bronisław Wildstein oraz krytyk teatralny Jakub Moroz.
Spotkanie organizowane w ramach Wszechnicy Fundacji Polska Wielki Projekt poświęcone będzie książce Bronisława Wildsteina „Opowieść idioty czy ład naturalny”, wydanej przez Państwowy Instytut Wydawniczy. Autor podejmuje w niej rozważania nad kondycją współczesnego człowieka, kryzysem wartości i filozoficznymi konsekwencjami odrzucenia tradycyjnego porządku moralnego. Ważne miejsce zajmuje w tej refleksji twórczość Williama Szekspira, a zwłaszcza pytanie, czy przedstawiona w jego tragediach rzeczywistość jest pozbawiona sensu, czy też dramatyczne losy bohaterów ujawniają istnienie zasad, których człowiek nie może bezkarnie przekraczać.
To zagadnienie od dawna dzieli badaczy literatury i teatru. Szekspir stworzył postacie, które znalazły się w sytuacjach granicznych, zmuszone do podejmowania decyzji prowadzących często do nieodwracalnych konsekwencji. Hamlet próbuje dociec prawdy o śmierci ojca i naturze władzy, Makbet podporządkowuje życie ambicji, a król Lear, pozbawiony tronu i autorytetu, stopniowo odkrywa własne błędy. Ich doświadczenia można odczytywać jako świadectwo kryzysu moralnego, ale również jako dramatyczną próbę rozpoznania wartości, które nadają sens ludzkiemu istnieniu.
Tytuł książki Wildsteina nawiązuje do jednego z najsłynniejszych monologów Makbeta. Po śmierci Lady Makbet bohater porównuje życie do opowieści idioty, pełnej wrzasku i wściekłości, która nic nie znaczy. Słowa te padają w chwili, gdy człowiek, który dla zdobycia władzy dopuścił się kolejnych zbrodni, uświadamia sobie bezsens własnych działań. Wszystko, czemu podporządkował swoje istnienie, okazuje się nietrwałe, a osiągnięty cel przynosi mu jedynie samotność i rozpacz.
Interpretacja tego fragmentu prowadzi do zasadniczego problemu: czy nihilistyczne doświadczenie bohatera można utożsamiać ze światopoglądem dramaturga? Makbet sam doprowadził do katastrofy, odrzucając kolejne moralne ograniczenia. Jego rozpacz może być więc odczytywana jako konsekwencja świadomie podejmowanych decyzji. W takim ujęciu tragedia pokazuje, co dzieje się z człowiekiem, który uznaje własną wolę za jedyne źródło prawa.
Wildstein podejmuje ten problem w polemice z interpretacjami dwóch wybitnych badaczy Szekspira: Jana Kotta i Harolda Blooma. Obaj odegrali istotną rolę w kształtowaniu współczesnego rozumienia twórczości angielskiego dramaturga, choć interesowały ich odmienne aspekty jego dzieł.
Jan Kott, autor wydanego w 1965 roku tomu „Szekspir współczesny”, należał do najbardziej wpływowych polskich krytyków teatralnych XX wieku. Jego książka, tłumaczona na wiele języków, zmieniła sposób myślenia o tragediach historycznych Szekspira. Kott odczytywał je przez doświadczenia totalitaryzmów, wojny i politycznej przemocy. Szczególnie ważna stała się sformułowana przez niego koncepcja Wielkiego Mechanizmu Historii, w którym kolejni władcy zdobywają tron poprzez zbrodnię, by następnie sami paść ofiarą podobnych działań. Historia jawi się jako nieustanny cykl walki o władzę, pozbawiony trwałego rozwiązania.
Interpretacje Kotta wywarły ogromny wpływ na teatr europejski, między innymi na twórczość Petera Brooka. Polski krytyk przekonywał, że Szekspir może być odczytywany poprzez doświadczenia współczesności, a jego dramaty pozwalają rozpoznawać mechanizmy polityczne działające niezależnie od epoki. Ta perspektywa do dziś pozostaje obecna w inscenizacjach „Makbeta”, „Hamleta”, „Ryszarda III” czy „Króla Leara”.
Inaczej twórczość Szekspira interpretował Harold Bloom, amerykański krytyk literacki, autor książki „Shakespeare: The Invention of the Human”. Bloom koncentrował się na niezwykłej złożoności psychologicznej postaci, ich języku, samoświadomości oraz zdolności do wewnętrznej przemiany. Uważał, że Szekspir w wyjątkowy sposób wpłynął na nowoczesne rozumienie ludzkiej osobowości. Jego bohaterowie potrafią obserwować własne myśli i działania, a wypowiadane przez nich słowa często zmieniają sposób, w jaki postrzegają samych siebie.
Wildstein wprowadza do tego sporu perspektywę filozofii moralnej. Interesuje go możliwość istnienia obiektywnego porządku, wobec którego człowiek określa swoje postępowanie. W książce rozważa relacje między wolnością a odpowiedzialnością, tradycją a nowoczesnością, religią a racjonalizmem. Dwa rozdziały, „Czy Szekspir był nihilistą?” oraz „Tragedia przeciw nihilizmowi”, bezpośrednio odnoszą się do problemu znaczenia tragedii w europejskiej kulturze.
Pytanie o nihilizm Szekspira dotyczy również współczesnego teatru. Reżyserzy wystawiający jego dramaty nieustannie dokonują wyborów interpretacyjnych, decydując, czy podkreślić polityczne mechanizmy przemocy, psychologiczne motywacje bohaterów, czy moralne konsekwencje ich czynów. Makbet może być przedstawiany jako bezwzględny tyran, człowiek uwikłany w mechanizmy władzy albo postać doświadczająca metafizycznej pustki. Każda z tych interpretacji wydobywa inne znaczenia zapisane w dramacie.
Bronisław Wildstein jest pisarzem, eseistą, publicystą i byłym działaczem opozycji demokratycznej. Urodził się w 1952 roku w Olsztynie, studiował polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, a w 1977 roku współtworzył Studencki Komitet Solidarności w Krakowie. W latach osiemdziesiątych działał na emigracji, współzakładając paryski miesięcznik „Kontakt” i współpracując z Radiem Wolna Europa. Po powrocie do Polski kierował Radiem Kraków, pracował w prasie i telewizji, a w latach 2006–2007 pełnił funkcję prezesa Telewizji Polskiej.
Jest autorem powieści, opowiadań i książek eseistycznych, w których wielokrotnie powraca do zagadnień wolności, odpowiedzialności, historii i kryzysu współczesnej kultury. Za debiutancką powieść „Jak woda” otrzymał Nagrodę Fundacji im. Kościelskich, natomiast za „Dolinę nicości” Nagrodę Literacką im. Józefa Mackiewicza. W 2016 roku został odznaczony Orderem Orła Białego.
W jego twórczości istotne miejsce zajmuje krytyka nihilizmu i refleksja nad konsekwencjami odrzucenia tradycyjnych systemów wartości. W książce „Bunt i afirmacja. Esej o naszych czasach” analizował napięcie między nowoczesnym dążeniem do nieograniczonej wolności a potrzebą zakorzenienia człowieka w kulturze i wspólnocie. „Opowieść idioty czy ład naturalny” rozwija te rozważania, odwołując się do literatury, filozofii i współczesnych zjawisk kulturowych. Obok Szekspira pojawiają się w niej między innymi Samuel Beckett, Agnieszka Osiecka, muzyka zespołu Queen oraz kino Todda Phillipsa.
Rozmowę z Wildsteinem poprowadzi Jakub Moroz, dziennikarz, publicysta, teatrolog i krytyk teatralny, od lat zajmujący się problematyką kultury, filozofii i religii. W latach 2016–2019 pełnił funkcję zastępcy dyrektora TVP Kultura. Współpracował między innymi z kwartalnikami „Pressje” i „Fronda”, prowadził również programy telewizyjne poświęcone kulturze i debacie intelektualnej, w tym „Rozróby u Kuby”, „W powiększeniu” oraz „Tanie dranie”.
Jego zainteresowania teatralne mogą nadać rozmowie dodatkowy wymiar, ponieważ filozoficzne interpretacje Szekspira pozostają ściśle związane z praktyką sceniczną. Współczesny teatr często odczytuje jego dramaty przez doświadczenia polityczne i społeczne, eksponując przemoc, kryzys instytucji, rozpad więzi rodzinnych oraz odpowiedzialność jednostki za podejmowane decyzje. Dyskusja o moralnym porządku w tragediach Szekspira pozwala przyjrzeć się tym zjawiskom z perspektywy historii idei.
Organizatorem wydarzenia jest Fundacja Polska Wielki Projekt, powołana w 2016 roku i związana ze środowiskiem Kongresu Polska Wielki Projekt. Kongres skupia przedstawicieli konserwatywnych środowisk intelektualnych, naukowych, politycznych i kulturalnych. W centrum jego działalności znajdują się zagadnienia polskiej państwowości, tożsamości narodowej, dziedzictwa historycznego, gospodarki oraz miejsca Polski w Europie.
Fundacja prowadzi działalność edukacyjną, organizuje konferencje, seminaria, debaty i spotkania z przedstawicielami świata nauki oraz kultury. Jednym z jej przedsięwzięć jest Wszechnica Polska Wielki Projekt, w ramach której odbywają się rozmowy poświęcone filozofii, literaturze, religii i współczesnym sporom ideowym. Organizatorzy zapraszają zarówno autorów książek, jak i badaczy reprezentujących różne dziedziny humanistyki.
Spotkania odbywają się między innymi w Domu Trójmorza przy ulicy Łowickiej 39A na warszawskim Mokotowie. Placówka służy organizacji wydarzeń edukacyjnych i dyskusji, a także rozwijaniu współpracy między środowiskami intelektualnymi państw Europy Środkowo-Wschodniej. Zakup nieruchomości został sfinansowany przy udziale środków publicznych przyznanych Fundacji w konkursie Ministerstwa Edukacji i Nauki. Fundacja informowała o dofinansowaniu w wysokości 5 mln zł, przy koszcie zakupu budynku wynoszącym około 5,57 mln zł. Sposób finansowania przedsięwzięcia był przedmiotem publicznej debaty.
Program Wszechnicy obejmuje szeroki zakres zagadnień filozoficznych. W ostatnim czasie organizowano spotkania dotyczące relacji między wiarą a rozumem, myśli Jean-Paula Sartre’a, Emmanuela Levinasa i Benny’ego Lévy’ego, a także dorobku szkoły frankfurckiej. Podczas październikowej debaty poświęconej tej ostatniej tradycji intelektualnej rozmawiano o koncepcjach Maxa Horkheimera, Theodora Adorna i Jürgena Habermasa. W dyskusji uczestniczyli Rafał Wonicki, Bronisław Wildstein i Zdzisław Krasnodębski, a prowadził ją Antoni Opaliński.
Listopadowe spotkanie poświęcone Szekspirowi wpisuje się w ten program, przenosząc refleksję filozoficzną na grunt literatury i teatru. Twórczość angielskiego dramaturga od wieków stanowi przedmiot sporów prowadzonych przez przedstawicieli odmiennych tradycji intelektualnych. Jedni odnajdują w niej świadectwo niezmienności ludzkiej natury, inni opis mechanizmów politycznych i społecznych, jeszcze inni rozważania nad kryzysem religijnego i moralnego porządku.
Ponad czterysta lat po śmierci Szekspira jego dramaty nadal należą do najczęściej wystawianych utworów światowej dramaturgii. Kolejne pokolenia twórców odnajdują w nich problemy własnych czasów, a historia ich scenicznych interpretacji pokazuje, jak bardzo zmieniało się rozumienie władzy, sprawiedliwości, wolności i odpowiedzialności.
Współczesne inscenizacje „Hamleta” często koncentrują się na mechanizmach politycznej manipulacji i kryzysie instytucji. „Makbet” staje się opowieścią o przemocy, która stopniowo niszczy zarówno sprawców, jak i ich otoczenie. „Król Lear” pozwala mówić o starości, samotności, rozpadzie rodzinnych więzi oraz utracie społecznej pozycji. W każdym z tych dramatów pozostaje jednak obecne pytanie o granice ludzkiej wolności i konsekwencje podejmowanych decyzji.
Właśnie dlatego rozważania nad nihilizmem Szekspira mogą zainteresować także osoby śledzące współczesne życie teatralne. Dyskusja dotyczy bowiem sposobu rozumienia tragedii jako gatunku, który od starożytności pozwalał człowiekowi mierzyć się z doświadczeniem cierpienia, winy i nieuchronności śmierci. W tradycji europejskiej tragedia była zarazem przestrzenią namysłu nad odpowiedzialnością jednostki wobec innych ludzi i wspólnoty.
W książce Wildsteina powraca przekonanie, że kultura potrzebuje trwałych odniesień moralnych, a literatura może pomagać w ich rozpoznawaniu. Spotkanie z Jakubem Morozem będzie okazją do skonfrontowania tej perspektywy z wieloznacznością dramatów Szekspira, które od stuleci wymykają się jednoznacznym interpretacjom. W tym napięciu między filozoficzną próbą uporządkowania świata a złożonością ludzkich doświadczeń przedstawionych na scenie tkwi jeden z najciekawszych tematów zapowiedzianej rozmowy.
Spotkanie „Czy Szekspir był nihilistą?” odbędzie się 6 listopada 2026 roku o godz. 18.00 w Domu Trójmorza przy ul. Łowickiej 39A w Warszawie. Gościem będzie Bronisław Wildstein, a rozmowę poprowadzi Jakub Moroz. Organizatorem jest Fundacja Polska Wielki Projekt.
