Portret aktora w wielogłosie

Biografia „Jan Nowicki. Trochę anioł, trochę bies” Aleksandry Szarłat to jedna z tych książek, które wyraźnie wykraczają poza ramy klasycznego życiorysu artysty. Autorka nie tylko rekonstruuje kolejne etapy życia Jana Nowickiego, lecz podejmuje próbę uchwycenia fenomenu aktora jako zjawiska teatralnego, kulturowego i osobowościowego. Z perspektywy teatrologa jest to praca wyjątkowo cenna – rzetelna, wielogłosowa i świadoma ograniczeń samej biografii jako gatunku.

Szarłat wykonuje imponującą pracę dokumentacyjną. Archiwa, recenzje, wypowiedzi krytyków, wspomnienia współpracowników i przyjaciół, a także rozmowy z samym Nowickim tworzą gęstą sieć narracyjną, w której nie chodzi o jednoznaczne wnioski, lecz o napięcia, sprzeczności i pęknięcia. Taki wybór metodologiczny jest szczególnie trafny w przypadku aktora, który konsekwentnie wymykał się definicjom, a własną tożsamość traktował jak nieustanny performans.

Najmocniejszą stroną książki jest opis drogi teatralnej Nowickiego – od krakowskiej PWST, przez Stary Teatr, po role, które na trwałe zapisały się w historii polskiej sceny. Szarłat pokazuje aktora jako twórcę głęboko zanurzonego w literaturze, świadomego formy, a jednocześnie instynktownego. Szczególnie interesujące są fragmenty poświęcone rolom w dramatach Dostojewskiego – Stawroginowi czy Rogożynowi – gdzie biografia aktora zaczyna przenikać się z analizą jego narzędzi scenicznych: pracy z mrokiem postaci, ambiwalencją moralną, napięciem między dystansem a emocjonalnym ekshibicjonizmem.

Z punktu widzenia historii teatru ważne jest także to, że książka Szarłat staje się opowieścią o polskim teatrze drugiej połowy XX wieku: o Starym Teatrze jako laboratorium artystycznym, o relacjach aktor–reżyser (Wajda, Jarocki, Swinarski), o etosie aktorstwa formowanego jeszcze w realiach PRL-u, a konfrontowanego później z nową rzeczywistością po 1989 roku. Nowicki jawi się tu jako reprezentant pokolenia artystów, którzy nie zawsze potrafili – i nie zawsze chcieli – odnaleźć się w zmieniających się regułach gry.

Autorka nie unika tematów trudnych: życia osobistego, relacji z kobietami, autodestrukcyjnych skłonności, potrzeby prowokacji. Co istotne, nie są one jednak potraktowane jako tania sensacja, lecz jako element konstrukcji osobowości scenicznej. W tej biografii życie prywatne i aktorstwo pozostają w stałym dialogu – jedno nieustannie zasila drugie. Szarłat nie idealizuje bohatera, ale też nie odbiera mu wielkości. Zachowuje rzadką równowagę między empatią a krytycznym dystansem.

Szczególne wrażenie robi finał książki, poświęcony odchodzeniu Jana Nowickiego. To fragment napisany z niezwykłą delikatnością i powściągliwością. Autorka rezygnuje z patosu, pozwalając wybrzmieć ciszy, kruchości i samotności aktora u kresu życia. Jest to poruszające domknięcie opowieści o kimś, kto przez całe życie „grał” – także wtedy, gdy scena dawno już opustoszała. Ten ostatni akt biografii ma w sobie siłę dobrze poprowadzonej tragedii: bez efektów, bez ornamentu, za to z prawdziwym ciężarem emocjonalnym.

„Jan Nowicki. Trochę anioł, trochę bies” to biografia niezwykle rzetelna, erudycyjna i potrzebna. Dla badaczy teatru stanowi ważne źródło wiedzy o aktorstwie, które było sztuką istnienia, nie tylko zawodem. Dla czytelników – przejmującą opowieść o artyście, który do końca pozostał zagadką. I być może właśnie dlatego wciąż tak bardzo nas fascynuje.

https://wydawnictwoagora.pl/jan-nowicki-troche-aniol-troche-bies/