Wytańczony archetyp męskości

Spektakle teatru tańca mają to do siebie, że pozwalają widzowi popuścić wodze fantazji i wyobraźni niemal bez ograniczeń, by pod oglądane popisy sceniczne tancerzy podłożyć wykreowaną przez siebie historię. Podobnie jest w przypadku spektaklu „Pod warstwami”, zrealizowanego przez odesską tancerkę i choreografkę Antoninę Kaminską w Kieleckim Teatrze Tańca. Spektakl jest pokłosiem otwartego konkursu na zespół twórców i wykonawców do działania pod nazwą „Premiera kameralna” w ramach programu Przestrzenie Sztuki – Taniec 2026–2028, finansowanego ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca. Operatorem programu jest właśnie kielecki teatr kierowany przez Elżbietę i Grzegorza Pańtaków.

Podążając za przedpremierowymi wypowiedziami choreografki, należy przyjąć, iż stworzony przez nią spektakl jest opowieścią o mężczyznach, o tym, z jakimi wyzwaniami muszą się oni zmierzyć, ile masek, tytułowych „warstw”, przyodziać, by sprostać przypisywanym im przez tradycję rolom i zasłużyć na miano prawdziwego mężczyzny. Choreografka pochyla się nad utrwalonymi przez kulturę i psychologię męskimi archetypami.

Antonina Kaminska prowadzi narrację spektaklu w sposób linearny. Rozpoczyna od dzieciństwa. Punktowy reflektor wyławia z ciemności żółty samochodzik – zdalnie sterowany resorak. Po chwili podbiega do niego chłopczyk ubrany w krótkie spodenki – Szymon Pacholec – i zaczyna się nim bawić. Po pewnym czasie dołączają do niego podwórkowi koledzy, kreowani przez Mateusza Wróblewskiego i Jarosława Piętkę. Chłopcy wspólnie spędzają beztrosko czas, grając m.in. w „kamień, papier, nożyce”. Ale już wtedy pojawiają się między nimi elementy rywalizacji o dominację w towarzyskim gronie.

Kolejne etapy, przez które przechodzą bohaterowie spektaklu, to dojrzewanie, praca zawodowa i związana z nią walka o kolejne szczeble awansu w karierze korporacyjnej, przyjmująca czasami charakter bezwzględności i prób fizycznego wyeliminowania konkurenta, poddawanie się drylowi narzuconemu przez przełożonych oraz chwilowy bunt gaszony świadomością, że „twardym trzeba być”. W symboliczny sposób poszczególne etapy obrazują nakładane lub zdejmowane kolejne warstwy ubrań. W finale okazuje się, że prawdziwych mężczyzn stać również na braterstwo, wsparcie potrzebującego, solidarność i bliskość.

Antonina Kaminska, która jest również autorką scenografii, kostiumów i projekcji multimedialnych, stawia w tym przedstawieniu głównie na taniec i emocje przekazywane przez wykonawców. A ma do dyspozycji tancerzy imponujących sprawnością zarówno w partiach solowych, jak i grupowych – w tych ostatnich chwilami celowo asynchronicznych. Co prawda choreografka wprowadziła do spektaklu nietypową dla teatru tańca scenę mówioną, jednak to ekspresyjny, sugestywny taniec Piętki, Pacholca i Wróblewskiego mówi zdecydowanie więcej niż słowa. Ich taniec to znakomita ruchowa metafora społecznej presji, jaka ciąży na mężczyznach od najmłodszych lat.

Minimalistyczna scenografia, ograniczona do fotela biurowego i wieszaka, nie odwraca uwagi widza od obserwacji piękna ruchu. Tym bardziej że Mała Scena Kieleckiego Teatru Tańca umożliwia niezwykle bliski, wręcz intymny kontakt z wykonawcami. Ich bliskość sprawia, że można dostrzec, jaki wysiłek – także emocjonalny – wkładają artyści w to, by przekazać przesłanie spektaklu.

Ogromne wrażenie robi w tym przedstawieniu młodej choreografki także synergia wszystkich elementów przedstawienia. Szczególnie istotna jest tu muzyka – również skompilowana przez Kaminską – z monotonnym, mocnym bitem podkreślającym powtarzalność sytuacji w życiu mężczyzny, przyspieszająca w scenach mniej obciążonych emocjonalnie. Z muzyką współgrają światła sprawnie reżyserowane przez Sebastiana Malca. Duże wrażenie robią również racjonalnie wykorzystane projekcje multimedialne. Nie są one jedynie modnym dodatkiem do spektaklu, lecz współtworzą dramaturgię przedstawienia, ukazując rozdźwięk między tym, co deklarują mężczyźni rozpytywani na temat swojego samopoczucia, a ich prawdziwymi odczuciami.

Tak oto w Kieleckim Teatrze Tańca powstało dojmujące widowisko o presji społecznej wywieranej na mężczyzn, o konieczności ukrywania własnego „ja”, zakładania kolejnych masek wobec narzucanych człowiekowi oczekiwań i wymagań. Istotne jest również to, że z tym problemem socjologiczno-kulturowym zmierzyła się kobieta – ze swoją kobiecą wrażliwością i spojrzeniem z zewnątrz, a zatem bardziej obiektywnym, niż gdyby podobne przedstawienie stworzył mężczyzna. Przy tym Antonina Kaminska wyraźnie staje po stronie mężczyzn, czego jednak nie należy utożsamiać z litością czy współczuciem.

Kielecki Teatr Tańca

NIMiT