Na scenie Teatru Królewskiego w Starej Oranżerii w warszawskich Łazienkach zabrzmi „Il ritorno d’Ulisse in patria” („Powrót Ulissesa do ojczyzny”) Claudia Monteverdiego. Spektakl reżyseruje Robert Bondara, kierownictwo muzyczne sprawuje Krzysztof Garstka. W rolach głównych wystąpią m.in. Aleksander Rewiński, Karol Kozłowski i Aneta Łukaszewicz.
Siedemnastowieczne arcydzieło powraca na scenę w inscenizacji, która odwołuje się do współczesnych doświadczeń wojny, rozłąki i poszukiwania własnego miejsca w świecie.
Polska Opera Królewska przygotowuje premierę jednego z najważniejszych dzieł w historii teatru muzycznego. „Il ritorno d’Ulisse in patria”, skomponowane przez Claudia Monteverdiego do libretta Giacoma Badoara, zostało po raz pierwszy wystawione w Wenecji w 1640 roku. Opera oparta na wydarzeniach opisanych w „Odysei” Homera należy do późnego okresu twórczości kompozytora i stanowi jeden z najwcześniejszych przykładów dojrzałego dramatu operowego.
Warszawska premiera odbędzie się 20 listopada o godzinie 19.00 w Teatrze Królewskim w Starej Oranżerii, jednej z najbardziej charakterystycznych przestrzeni teatralnych stolicy. Przedstawienie otworzy jubileuszowy sezon premierowy Polskiej Opery Królewskiej.
Ulisses powraca. Czy można odzyskać utracony świat?
Historia Ulissesa, który po zakończeniu wojny trojańskiej przez wiele lat próbuje powrócić do rodzinnej Itaki, od stuleci inspiruje artystów. Monteverdi skoncentrował swoją operę na ostatnim etapie tej podróży, kiedy bohater dociera wreszcie do ojczyzny i musi zmierzyć się z rzeczywistością, która przez lata jego nieobecności uległa zmianie.
W pałacu czeka Penelopa, wierna żona, od lat opierająca się zalotnikom ubiegającym się o jej rękę i władzę nad królestwem.
Powrót męża, choć tak długo wyczekiwany, przynosi jednak kolejne wątpliwości. Ulisses zmienił się pod wpływem wojny i wieloletniej tułaczki. Penelopa musi rozpoznać w przybyszu człowieka, którego zapamiętała sprzed lat.
Robert Bondara zamierza przyjrzeć się tej historii z perspektywy współczesnego człowieka. Interesuje go przede wszystkim doświadczenie powrotu, przemiany osobowości oraz trudności w odbudowaniu relacji po długotrwałej rozłące.
W rozmowie na antenie Programu Drugiego Polskiego Radia reżyser podkreślał, że zależy mu na odnalezieniu w dawnym dziele treści bliskich dzisiejszej publiczności. Zwracał uwagę na aktualność doświadczenia wojny, a także na zmiany zachodzące w człowieku podczas wieloletniej nieobecności w domu.
Jak wyjaśniał, poszukuje w klasycznych utworach uniwersalnych treści, które pozwalają współczesnym widzom odnosić przedstawione historie do własnego życia.
Robert Bondara i muzyka Claudia Monteverdiego
Reżyserię powierzono Robertowi Bondarze, tancerzowi, choreografowi i reżyserowi, dla którego ruch sceniczny stanowi istotny element budowania teatralnej narracji.
W przygotowywanym przedstawieniu choreografia ma szczególne zadanie. Pozwala pokazać emocje bohaterów, ich wzajemne relacje oraz obecność sił nadprzyrodzonych, które w operze Monteverdiego wpływają na losy ludzi.
W świecie przedstawionym obok Ulissesa, Penelopy i Telemacha pojawiają się bowiem bogowie, wśród nich Minerwa, Neptun i Jowisz. Obecne są również alegoryczne postacie Czasu, Fortuny, Miłości i Ludzkiej Kruchości.
Monteverdi wykorzystał tę wielowarstwową konstrukcję dramaturgiczną do stworzenia dzieła, w którym muzyka pozostaje ściśle związana ze słowem. Rozbudowane recytatywy pozwalają śledzić zmieniające się emocje bohaterów, a partie wokalne wymagają od wykonawców szczególnej wrażliwości na tekst i jego dramatyczny sens.
Aleksander Rewiński, przygotowujący partię Ulissesa, zwracał uwagę na wymagania, jakie stawia przed śpiewakami muzyka Monteverdiego. W rozmowie z Polskim Radiem podkreślał, że praca nad rolą przypomina pod wieloma względami przygotowanie postaci w teatrze dramatycznym.
Istotne są znaczenie każdego słowa, subtelna rytmizacja recytatywów oraz umiejętność podporządkowania śpiewu emocjom bohatera.
Artysta pozytywnie oceniał również sposób wykorzystania ruchu w przygotowywanym przedstawieniu. Według niego rozwiązania choreograficzne wspierają interpretację wokalną i pomagają uporządkować sceniczną opowieść.
Kierownictwo muzyczne premiery objął Krzysztof Garstka, który poprowadzi Zespół Instrumentów Dawnych Polskiej Opery Królewskiej Capella Regia Polona. Udział zespołu specjalizującego się w wykonawstwie muzyki dawnej pozwoli zaprezentować bogactwo siedemnastowiecznej partytury z wykorzystaniem właściwego jej instrumentarium i praktyki wykonawczej.
Za scenografię i kostiumy odpowiada Diana Marszałek, reżyserię świateł przygotował Maciej Igielski, a projekcje Jagoda Chalcińska. Asystentami reżysera są Sławomir Jurczak i Agnieszka Kozłowska. Nad przebiegiem przedstawienia czuwają inspicjentki Agnieszka Orlikowska i Tatiana Hempel-Gierlach.
Współpraca reżysera wywodzącego się ze świata tańca z artystami specjalizującymi się w muzyce dawnej zapowiada przedstawienie, w którym istotną rolę odegrają zarówno interpretacja muzyczna, jak i plastyczna oraz ruchowa organizacja przestrzeni scenicznej.
Kto wystąpi w „Powrocie Ulissesa do ojczyzny”?
W tytułową rolę Ulissesa wcielą się Karol Kozłowski i Aleksander Rewiński. Penelopę zaśpiewa Aneta Łukaszewicz, natomiast w partii Telemacha wystąpi Kacper Szelążek, który wykona również rolę Ludzkiej Kruchości (L’Humana Fragilità).
W obsadzie znaleźli się także Marta Brzezińska-Szmaj jako Minerwa, Małgorzata Trojanowska jako Melanto i Amore, Marta Boberska jako Fortuna oraz Sylwester Smulczyński jako Jowisz. Partie Czasu i Neptuna wykonają Michał Dembiński oraz Paweł Michalczuk.
Bartosz Gorzkowski wystąpi jako Eurimaco, Łukasz Kózka jako Eumete, Ihor Tykhonov jako Antinoo, Krzysztof Staruch-Lorek jako Pisandro, a Jan Machowski jako Anfinomo.
W przedstawieniu uczestniczą również Andrzej Klepacki, Dorota Lachowicz, Iwona Lubowicz, Julita Mirosławska i Joanna Klebba, wykonujący partie zespołowe. W obsadzie figurują ponadto Karol Urbański jako Ulisses II oraz Marta Żabka jako Minerva II.
Tak rozbudowana obsada odpowiada konstrukcji opery Monteverdiego, w której losy głównych bohaterów przeplatają się z działaniami postaci mitologicznych, alegorycznych i drugoplanowych.
Premiera w historycznej przestrzeni Starej Oranżerii
Miejscem premiery będzie Teatr Królewski w Starej Oranżerii na terenie Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie.
Kameralna przestrzeń historycznego teatru stanowi charakterystyczne miejsce prezentacji repertuaru Polskiej Opery Królewskiej, szczególnie dzieł barokowych i klasycznych.
Premiera odbędzie się w piątek, 20 listopada 2026 roku, o godzinie 19.00. Kolejne przedstawienie zaplanowano na sobotę, 21 listopada, również o godzinie 19.00. Opera powróci na afisz 23 i 24 stycznia 2027 roku.
Przedstawienie zostanie wykonane w oryginalnej wersji językowej z polskimi napisami. Organizator przypomina, że dojście do Teatru Królewskiego odbywa się od strony ulicy Agrykola, a miejsca na widowni są nienumerowane.
Dla Polskiej Opery Królewskiej „Powrót Ulissesa do ojczyzny” jest pierwszą premierą jubileuszowego sezonu. Wybór dzieła Monteverdiego przypomina zarazem o znaczeniu opery barokowej w repertuarze instytucji i jej działalności na rzecz popularyzacji muzyki dawnej.