Publiczność usłyszy najstarsze polskie kolędy i pastorałki w opracowaniu Marii Pomianowskiej, wykonywane na zrekonstruowanych instrumentach staropolskich oraz instrumentach pochodzących z różnych części świata. Wystąpią wybitni instrumentaliści i aktorzy Teatru Klasyki Polskiej. Koncert poświęcony będzie również bohaterom audycji i podcastu „ONKO STORY”, opowiadającego o doświadczeniach osób chorujących na nowotwory. Patronat medialny nad wydarzeniem sprawuje portal „Teatr dla Wszystkich”.
„Zdrow bądź, królu anielski”, „Kiedy król Herod królował”, „Chwalmy Boga wcielonego” – te pieśni, należące do dawnego polskiego repertuaru bożonarodzeniowego, znajdą się w programie grudniowego koncertu w radiowej Trójce. Ich historia prowadzi do czasów, kiedy kolędowanie było ważną częścią życia religijnego i społecznego, a opowieści o narodzeniu Chrystusa przekazywano za pomocą pieśni, widowisk jasełkowych i misteriów.
Teatr Klasyki Polskiej zaprasza na spotkanie z muzyką, której znaczną część współczesna publiczność zna przede wszystkim z opracowań historycznych i zbiorów dawnych pieśni. Przygotowany przez Marię Pomianowską program pozwoli usłyszeć te utwory w wykonaniu zespołu posługującego się rzadko spotykanym instrumentarium. Obok zrekonstruowanych polskich fideli kolanowych zabrzmią między innymi chiński guzheng, afrykańska kora, ormiański duduk, didgeridoo oraz instrumenty perkusyjne wywodzące się z różnych tradycji muzycznych.
Wydarzenie ma również wymiar społeczny. Organizatorzy zaprosili do udziału bohaterów audycji „ONKO STORY”, pacjentów onkologicznych i ich rodziny, przedstawicieli środowiska medycznego oraz osoby wspierające działalność Fundacji Sztuka Leczenia im. Gabrieli Kownackiej.
Maria Pomianowska i trzydzieści lat przywracania polskim instrumentom ich brzmienia
Centralną postacią koncertu będzie Maria Pomianowska, instrumentalistka, kompozytorka, pedagog i badaczka tradycji muzycznych świata. Artystka od wielu lat zajmuje się rekonstrukcją dawnych polskich instrumentów smyczkowych, a jej działalność przyczyniła się do ponownego zainteresowania suką biłgorajską i fidelą płocką.
Rok 2026 ma dla tej pracy szczególne znaczenie. Mija bowiem trzydzieści lat od rekonstrukcji dwóch staropolskich fideli kolanowych: fideli płockiej i suki biłgorajskiej. Przedsięwzięcie zrealizowali lutnik Andrzej Kuczkowski, muzykolożka Ewa Dahlig i Maria Pomianowska. Była to próba przywrócenia praktyki wykonawczej instrumentów, które zniknęły z żywej tradycji muzycznej.
W katalogu „Starej-Nowej Pastorałki” Pomianowska opisuje historię tego przedsięwzięcia i trudności związane z rekonstrukcją. Zachowane źródła pozwalały poznać wygląd instrumentów i niektóre sposoby gry, jednak nie dawały pełnej odpowiedzi na pytanie o ich dawne brzmienie. Konieczne stało się opracowanie techniki wykonawczej, sposobów strojenia oraz repertuaru.
Pomocne okazały się doświadczenia zdobyte przez artystkę podczas poznawania tradycji muzycznych Azji, gdzie instrumenty smyczkowe trzymane pionowo zachowały swoje miejsce w praktyce wykonawczej.
Jednym z najcenniejszych świadectw dawnej polskiej kultury muzycznej jest fidel płocka, odnaleziona w 1985 roku podczas wykopalisk archeologicznych na płockiej starówce. Instrument pochodzi z warstwy datowanej na połowę XVI wieku. Zachował się w stanie pozwalającym na szczegółowe badania jego budowy.
Suka biłgorajska znana jest natomiast przede wszystkim ze źródeł ikonograficznych i opisów historycznych. Charakterystyczną cechą tego instrumentu jest technika paznokciowa, polegająca na skracaniu strun przez dotykanie ich z boku paznokciami palców lewej ręki.
W katalogu koncertu Pomianowska przywołuje również świadectwo niemieckiego teoretyka muzyki Martina Agricoli, który w wydanym w 1545 roku traktacie „Musica instrumentalis deudsch” opisywał charakterystyczne sposoby gry na polskich instrumentach smyczkowych.
Prace rekonstrukcyjne pozwoliły stworzyć współczesne instrumenty wykorzystywane dziś podczas koncertów i nagrań. Ich brzmienie stanowi jeden z najważniejszych elementów artystycznej działalności Pomianowskiej.
Podczas grudniowego koncertu artystka będzie śpiewać oraz grać na zrekonstruowanych staropolskich fidelach kolanowych, kobyzie i chińskim guzhengu. Odpowiada również za kompozycje, opracowanie utworów i kierownictwo artystyczne wydarzenia.
Instrumenty z Azji, Afryki i Europy w polskich kolędach
W koncercie wystąpi pięcioro instrumentalistów współpracujących z Marią Pomianowską. Każdy z nich specjalizuje się w wykonawstwie muzyki tradycyjnej i posługuje się instrumentami, które rzadko można usłyszeć podczas koncertów bożonarodzeniowych.
Gwidon Cybulski jest wokalistą i multiinstrumentalistą. Wykorzystuje między innymi ngoni i korę, instrumenty strunowe związane z tradycją Afryki Zachodniej, a także balafon, didgeridoo, harmonijkę ustną i djembe.
Bartłomiej Pałyga specjalizuje się w grze na instrumentach tradycyjnych oraz w technikach wokalnych. Podczas koncertu zaprezentuje między innymi śpiew alikwotowy, pozwalający wydobywać z głosu dodatkowe składowe harmoniczne. Zagra również na wspaku, piszczałce jednootworowej, kobzie, drumli i didgeridoo.
Wojciech Lubertowicz będzie śpiewać oraz grać na duduku, bębnach obręczowych i kanonie. Duduk jest drewnianym instrumentem dętym, charakterystycznym dla tradycji muzycznej Armenii. Jego głębokie, łagodne brzmienie dobrze współgra z melodiami o lirycznym charakterze.
Piotr Kopietz wykorzysta akordeon, akordinę oraz chiński sheng, instrument dęty o wielowiekowej historii. W zespole wystąpi również Anna Cichocka, grająca na fagocie.
Tak rozbudowane instrumentarium pozwala na tworzenie opracowań, w których polskie melodie bożonarodzeniowe zyskują nowe możliwości brzmieniowe. Istotną rolę odgrywają tutaj doświadczenia muzyków, ich znajomość tradycyjnych technik wykonawczych oraz umiejętność wspólnego muzykowania.
Ważnym elementem koncertu będą również krótkie opowieści Marii Pomianowskiej o historii instrumentów. Publiczność dowie się, skąd pochodzą, w jaki sposób wydobywa się z nich dźwięk i jakie miejsce zajmowały w kulturach, z których się wywodzą.
Od średniowiecznych kolęd do polskich misteriów bożonarodzeniowych
Najstarsze zachowane polskie kolędy pochodzą z XV wieku. Jedną z nich jest „Zdrow bądź, królu anielski”, której tekst stanowi ważne świadectwo rozwoju polskojęzycznej poezji religijnej.
W kolejnych stuleciach repertuar bożonarodzeniowy stopniowo się rozrastał. Powstawały pieśni opowiadające o pasterzach, Trzech Królach, Herodzie i wydarzeniach towarzyszących narodzeniu Chrystusa. Wiele utworów zachowało charakter narracyjny, dzięki czemu mogły być wykorzystywane podczas przedstawień jasełkowych.
W tradycji polskiej szczególnie silne były związki kolędowania z teatrem ludowym. Dawne widowiska łączyły sceny biblijne z dialogami, muzyką, tańcem i humorem. Postacie pasterzy często posługiwały się gwarą, a wydarzenia rozgrywające się w Betlejem przedstawiano z wykorzystaniem polskich realiów obyczajowych.
Historię tych form teatralnych szczegółowo omawia Andrzej Dąbrówka w zamieszczonym w katalogu eseju „Pastorałka, czyli polskie misterium kolędowe (z prologiem w Raju)”. Badacz przypomina, że polskie misteria bożonarodzeniowe rozwijały się inaczej niż wielkie średniowieczne cykle dramatyczne znane z Europy Zachodniej.
W Polsce szczególnie popularne stały się widowiska szopkowe i jasełkowe, w których obok opowieści religijnych pojawiały się sceny rodzajowe, postacie reprezentujące różne środowiska społeczne oraz elementy satyryczne.
Dąbrówka zwraca również uwagę na znaczenie działalności Leona Schillera, który w XX wieku podjął próbę artystycznego uporządkowania rozproszonego dziedzictwa polskich pastorałek. Jego „Pastorałka” stała się jednym z najważniejszych przedstawień odwołujących się do tradycji ludowych misteriów bożonarodzeniowych.
Do tego dziedzictwa sięga również Teatr Klasyki Polskiej.
„Stara-Nowa Pastorałka” i teatralna tradycja Leona Schillera
Koncert jest związany z przedstawieniem „Stara-Nowa Pastorałka”, przygotowanym przez Teatr Klasyki Polskiej w reżyserii Jerzego Machowskiego. Premiera spektaklu została zaplanowana na 13 grudnia w Domu Pracy Twórczej w Radziejowicach. Dwa dni później artyści spotkają się z publicznością w Studiu im. Agnieszki Osieckiej.
W programie przedstawienia znalazły się teksty pochodzące z różnych epok. Jerzy Machowski wykorzystał między innymi fragmenty „Pastorałki” Leona Schillera, „Dialogu na święta Narodzenia Chrystusa Pana” oraz „Aktu pasterskiego”.
Scenariusz zawiera również fragmenty staropolskich intermediów, w tym „Komedyję o Wawrzku do szkoły i ze szkoły”, „Ojca, nauczyciela i syna” oraz „Oszusta, Mazura i Rusina”.
Machowski sięgnął ponadto po „Satyra” Jana Kochanowskiego, „Lud” Oskara Kolberga, „Wyzwolenie” Stanisława Wyspiańskiego i „Pastorałki” Tytusa Czyżewskiego. Wykorzystał także fragmenty Biblii w przekładzie Jakuba Wujka oraz Psalm XLVII w przekładzie Kochanowskiego.
W autorskim tekście zamieszczonym w katalogu reżyser wyjaśnia, że scenariusz łączy tradycję Schillerowskiego widowiska złożonego z dawnych tekstów z zasadą współczesnego kolażu literackiego.
Takie rozwiązanie pozwala przedstawić historię Bożego Narodzenia z wykorzystaniem różnych konwencji teatralnych. Obok scen religijnych pojawiają się epizody humorystyczne, dialogi ludowe oraz postacie znane z dawnych misteriów.
Andrzej Dąbrówka, analizując przedstawienie, zwraca uwagę na wprowadzone przez Machowskiego nowe sceny i postacie. Wśród nich znalazły się między innymi opowieść o Dawidzie i Goliacie, postać Sylwana zaczerpnięta z twórczości Kochanowskiego, Sybilla oraz Kozak śpiewający Dzieciątku ukraińską kołysankę.
Wszystkie te elementy odwołują się do bogactwa dawnej kultury teatralnej, w której opowieści biblijne współistniały z lokalnymi tradycjami, obyczajami i językiem.
W katalogu znalazł się także esej Małgorzaty Grzegorzewskiej „Pieśń o Niemocnej Wszechmocy, czyli teologia pastorałki”, poświęcony religijnym i literackim znaczeniom opowieści o narodzeniu Chrystusa. Autorka analizuje między innymi paradoks przedstawiania Boga jako bezbronnego dziecka oraz rolę Maryi i pasterzy w tradycji bożonarodzeniowej.
Materiały te pokazują, jak rozległe zaplecze historyczne, literackie i muzyczne towarzyszy przedsięwzięciu Teatru Klasyki Polskiej.
Aktorzy Teatru Klasyki Polskiej na scenie radiowej Trójki
W koncercie wezmą udział również aktorzy związani z przedstawieniem „Stara-Nowa Pastorałka”.
W obsadzie znaleźli się Marta Dylewska, Justyna Kramer (Fabisiak), Natalia Gadomska, Agata Piotrowska-Mastalerz, Henryk Gołębiewski, Dariusz Kowalski, Robert Latusek, Paweł Lipnicki, Filip Orliński, Ksawery Szlenkier, Bartosz Turzyński, Maciej Wyczański i Leszek Zduń.
Obecność aktorów pozwoli nawiązać do teatralnego charakteru dawnych pastorałek. W tradycji jasełkowej muzyka była bowiem integralną częścią przedstawienia, a kolędy wykonywano podczas kolejnych scen i dialogów.
Koncertowa forma przedsięwzięcia umożliwi publiczności skupienie uwagi na samych utworach muzycznych, ich tekstach oraz interpretacjach przygotowanych przez Marię Pomianowską.
Koncert dla bohaterów „ONKO STORY”
Grudniowe wydarzenie ma również ważny cel społeczny. Koncert organizowany jest z myślą o podziękowaniu bohaterom audycji i podcastu „ONKO STORY” autorstwa Agnieszki Trzeciakiewicz.
Cykl poświęcony jest osobom, które doświadczyły choroby nowotworowej. Jego bohaterowie opowiadają o leczeniu, codziennym życiu, relacjach z bliskimi i wyzwaniach towarzyszących chorobie.
Wśród zaproszonych gości koncertu znajdą się pacjenci onkologiczni wraz z rodzinami, przedstawiciele środowiska lekarskiego oraz przyjaciele projektu.
Audycję i koncert wspiera Fundacja Sztuka Leczenia im. Gabrieli Kownackiej, której działalność odwołuje się do przekonania o ważnej roli kultury i sztuki w życiu osób doświadczających choroby.
Organizatorzy chcą, aby wspólne kolędowanie stało się okazją do spotkania osób związanych z projektem oraz wyrażenia wdzięczności tym, którzy zdecydowali się publicznie opowiedzieć o swoich doświadczeniach.
Wystawa Beaty Bojdy w radiowej Trójce
Koncertowi towarzyszyć będzie również wydarzenie plastyczne. Kilka dni wcześniej w foyer radiowej Trójki zaprezentowana zostanie wystawa projektu „KORONACJA” autorstwa Beaty Bojdy, jednej z bohaterek audycji „ONKO STORY”.
Projekt przedstawia kobiety z doświadczeniem choroby nowotworowej, fotografowane w charakterystycznych koronach wykonanych z kwiatów. Nakrycia głowy nawiązują do tradycji ludowych i stanowią ważny element artystycznej koncepcji przedsięwzięcia.
Wśród uczestniczek projektu znalazły się również Urszula Dudziak i Weronika Książkiewicz.
Wystawa będzie dostępna w przestrzeni radiowej Trójki i stanie się artystycznym wprowadzeniem do grudniowego koncertu.
Wspólne kolędowanie w Studiu im. Agnieszki Osieckiej
Organizatorzy zapowiadają, że podczas koncertu publiczność będzie mogła włączyć się do wykonywania dawnych pieśni bożonarodzeniowych. Maria Pomianowska przybliży historię instrumentów, a artyści zaproszą słuchaczy do nauki wybranych kolęd.
Studio im. Agnieszki Osieckiej od lat jest miejscem koncertów i spotkań muzycznych organizowanych przez Program Trzeci Polskiego Radia. Występowali tutaj artyści reprezentujący różne gatunki muzyczne, a kameralny charakter sali sprzyja bezpośredniemu kontaktowi wykonawców z publicznością.
15 grudnia zabrzmią w nim pieśni, których historia sięga najstarszych zachowanych zabytków polskiej kultury muzycznej. Koncert będzie również okazją do poznania instrumentów, nad których rekonstrukcją Maria Pomianowska pracuje od trzech dekad.
Przedsięwzięcie Teatru Klasyki Polskiej łączy zainteresowanie dawnym repertuarem z działalnością współczesnych muzyków, aktorów i badaczy tradycji teatralnej. Wspólne kolędowanie pozwoli publiczności uczestniczyć w wydarzeniu, którego program odwołuje się do wielowiekowych polskich obyczajów bożonarodzeniowych.
Informacje o koncercie
„Stara-Nowa Pastorałka. Bardzo stare kolędy i pastorałki na polskie instrumenty rekonstruowane oraz egzotyczne w opracowaniu Marii Pomianowskiej”
Data: 15 grudnia 2026 roku, godz. 19.00
Miejsce: Studio im. Agnieszki Osieckiej, ul. Myśliwiecka 3/5/7, Warszawa
Organizator: Teatr Klasyki Polskiej
Reżyseria: Jerzy Machowski
Opracowanie muzyczne, kompozycje, opracowanie utworów i kierownictwo artystyczne: Maria Pomianowska
Wykonawcy muzyczni:
Maria Pomianowska – śpiew, zrekonstruowane staropolskie fidele kolanowe, kobyz, guzheng.
Gwidon Cybulski – śpiew, ngoni, kora, balafon, didgeridoo, harmonijka ustna, djembe.
Bartłomiej Pałyga – głos alikwotowy, wspak, piszczałka jednootworowa, kobza, drumla, didgeridoo.
Wojciech Lubertowicz – śpiew, duduk, bębny obręczowe, kanon.
Piotr Kopietz – akordeon, akordina, sheng.
Anna Cichocka – fagot.
Obsada aktorska: Marta Dylewska, Justyna Kramer (Fabisiak), Natalia Gadomska, Agata Piotrowska-Mastalerz, Henryk Gołębiewski, Dariusz Kowalski, Robert Latusek, Paweł Lipnicki, Filip Orliński, Ksawery Szlenkier, Bartosz Turzyński, Maciej Wyczański, Leszek Zduń.
Patronat medialny: Teatr dla Wszystkich.
Wydarzenie realizowane jest przez Teatr Klasyki Polskiej w ramach projektu „Najstarsze kolędy i pastorałki na instrumenty staropolskie rekonstruowane oraz egzotyczne”, finansowanego ze środków Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności, w ramach inwestycji A2.5.1. Projekt finansowany jest przez Unię Europejską ze środków NextGenerationEU.
Teatr Klasyki Polskiej