Rzecz o postaci nietuzinkowej

Dziwić może fakt, iż Aleksander Bardini, powszechnie uważany za wybitnego reżysera, pedagoga i aktora, autorytet w dziedzinie sztuki teatralnej, dla wielu wręcz mistrz, doczekał się solidnej biografii dopiero 31 lat po śmierci.

A tą wyjątkową postacią zajął się Grzegorz Kozak, utożsamiany bardziej z dziennikarstwem newsowym niż z publicystyką kulturalną, choć kilka lat temu napisał też biografię innej wybitnej osobowości teatralnej, Zygmunta Hübnera.

Sam Grzegorz Kozak przyznaje na pierwszych stronach, iż nie jest krytykiem teatralnym ani filmowym, dlatego w swojej pracy nie będzie próbował dokonać fachowej analizy dorobku twórczego bohatera książki – w tym zakresie będzie obficie korzystał z opracowań znawczyń dokonań Bardiniego, Barbary Osterloff i Małgorzaty Komorowskiej. Sam zaś skupi się na drodze życiowej, zawodowej i wszelkiego rodzaju innych aktywnościach Profesora, jak powszechnie nazywany był Aleksander Bardini.

Interesującym pomysłem zastosowanym przez Grzegorza Kozaka jest tytułowanie poszczególnych rozdziałów książki (z dwoma bodaj wyjątkami) cytatami z wypowiedzi bohatera biografii. Dokonując pewnej ekwilibrystyki intelektualnej i selektywnej w zakresie zgromadzonego materiału, zawsze osiąga on zamierzony efekt, czytaj: zgranie cytatu z faktami z życia Bardiniego. Zaczyna banalnie, bo od przyjścia na świat twórcy w Łodzi krótko przed I wojną światową. Potem następuje prezentacja kolejnych etapów życia, edukacji, pracy, a także wydarzeń z okresu II wojny, tym bardziej traumatycznych, że Bardini był polskim Żydem (nie lubił określenia: osoba pochodzenia żydowskiego). Kozak – wydaje się – dotarł do wszystkich (a na pewno do większości) dostępnych źródeł dokumentujących koleje losu i pracy Bardiniego, które wiodły m.in. przez Wilno, Lwów, Katowice, Monachium, Kanadę aż do Warszawy, do Teatru Polskiego, potem Współczesnego i kilku innych, na których deskach wystawiał swoje przedstawienia.

Szczególnie interesujące są te mało znane fakty, jak np. zmiana nazwiska, ożywiona współpraca Bardiniego w charakterze zarówno aktora, jak i reżysera z Polskim Radiem, a zwłaszcza z teatrami operowymi (także poza granicami Polski) i filharmoniami, gdzie bywał także narratorem i recytatorem. Kozak przypomina jego udział w pamiętnym programie telewizyjnego Studia 2, pracę w warszawskiej PWST (lista jego wychowanków jest zaiste imponująca), działalność w ZASP-ie, niemal etatowe jurorowanie we wszelkiego rodzaju przeglądach, festiwalach teatralno-muzycznych (Bardini marzył o tym, by być dyrygentem i prowadzić teatr muzyczny).

Oprócz sięgania do dokumentów autor przeprowadza liczne rozmowy z osobami, które z Bardinim pracowały lub były jego studentami na wydziale aktorskim bądź reżyserskim. W gronie rozmówców biografa znaleźli się m.in. Jan Kulczyński, Krzysztof Zanussi, Jerzy Radziwiłowicz, Joanna Szczepkowska, Anna Seniuk, Maciej Małecki. Z tych rozmów wyłania się ciekawy portret charakterologiczny Bardiniego znaczony błyskotliwością ocen niepozbawionych złośliwości i sarkazmu, szczerością i skromnością. Kozak przytacza wiele słynnych powiedzonek, bon motów Bardiniego, którymi kwitował różne sytuacje nie tylko z teatrem związane.

Tę merytorycznie niezwykle ciekawą opowieść zilustrowano licznymi zdjęciami archiwalnymi, wśród których jest i to, na którym młody Bardini przypomina Marlona Brando, i uzupełniono spisem cytatów i indeksem nazwisk, co w tego typu publikacjach jest rzeczą nieodzowną.

Wydawnictwo Czytelnik