Wszyscy się spóźniliśmy

Jaki Warlikowski jest, każdy widzi. „Europa” stanowi wizytówkę stylu reżysera. Fragmentaryzm, ironia, patos, powolne budowanie napięcia, performatywność czy intermedialna narracja – to wszystko tu jest. Pozostaje pytanie, co tym razem nam uzmysławia i na ile skutecznie to robi?

Spóźnione spotkanie

Do tytułowej bohaterki przyjeżdża wysłanniczka ONZ. Chce porozmawiać o masakrze, której lata temu Europa była świadkinią (a może sprawczynią). Doświadczona życiem bohaterka zgadza się pod warunkiem, że będzie mogła porozmawiać ze swoimi trzema córkami. Informacja o pokrewieństwie zdaje się być kluczem do zrozumienia niepokojów, jakie tkwią w zebranych kobietach.

Spóźniona trauma

Coraz częściej w kulturze porusza się temat traum – choć wynikają z cudzych doświadczeń, nawiedzają nas jako przekazywana przez pokolenia tożsamość. Przykładem takiego dzieła jest chociażby film „Prawdziwy ból” Eisenberga, w którym potomkowie ofiar Holokaustu przyjeżdżają do Polski, by odwiedzić miejsca zagłady. Najprostsza przejażdżka polskim InterCity staje się dla nich doświadczeniem gorzko ironicznym.

Spóźniona refleksja

Warlikowski odwraca to doświadczenie. Nie skupia się na widmowej traumie ofiar, ale na widmowej zbrodni rozpostartej pomiędzy tym, co było, a tym, co będzie. Jedyna trauma, którą możemy nosić, to ta wynikająca ze zła popełnionego przez naszych przodków. Jesteśmy potomkami morderców, gwałcicieli i kanibali – to pochodzenie determinuje nasze tu i teraz.

Spóźniony afekt

Punkt wyjścia jest więc niezwykle ciekawy, ale niepogłębiony. W „Europie” znacznie więcej jest makabrycznych opisów zbrodni niż analizowania ich przyczyn. Naturalistyczne wspomnienia mnożą się, budując w naszych głowach zbójeckie obrazy. Aż w końcu dochodzi do kryzysowego momentu – zaczynamy się do nich przyzwyczajać.

Opisy rozcinania miejsc intymnych czy przeżuwania ludzkich wnętrzności przenoszą ciężar z politycznej wiwisekcji na brutalistyczny fetyszyzm (o czym zresztą trafnie napisała Katarzyna Kowalewska).