W ogniu idei

Spektakl „Płomienie” jest adaptacją powieści Stanisława Brzozowskiego z 1906 roku, w reżyserii i adaptacji Janusza Opryńskiego, zrealizowaną na Scenie Kameralnej Teatru Polskiego w Warszawie. Tekst wyjściowy jest tu w dużej mierze zachowany – głównie oparto się na powieści Brzozowskiego, jednak wpleciono fragmenty niepublikowanej „Sam wśród ludzi” oraz fragmenty „Biesów” Fiodora Dostojewskiego, a także elementy inspirowane filozofią Alberta Camusa. Spektakl nie ogranicza się do opowieści historycznej – stawia także pytania o naszą współczesność, o pojęcie polskości, rolę rodziny i religijność w codziennym życiu, a także o kondycję jednostki wobec świata polityki i moralności.

Spektakl rozgrywa się w trzech umownych przestrzeniach scenicznych – „Rodzina”, „Więzienie” i „Kryjówka”, połączonych podłużnym pasem „Ulicy”. Każda przestrzeń symbolizuje inną formę niewoli: rodzinną, polityczną i społeczną. W centrum akcji znajduje się postać Michała Kaniowskiego (ciekawa rola Modesta Rucińskiego), młodego rewolucjonisty, którego losy prowadzą przez kryjówki anarchistów, więzienia i emigracyjne środowiska rewolucyjne. Powtarzają się motywy anarchistycznych kryjówek, drukowania ulotek, przygotowywania zamachu na cara oraz gestu samospalenia jako symbolu wolności i niezależności. Narracja prowadzona jest przez kobiece postacie – Katię i Olę – które komentują wydarzenia i pośredniczą w kontakcie widza z dramatyczną rzeczywistością. Wybór Katii i Oli jako narratorek podkreśla znaczenie kobiet w ruchach rewolucyjnych i pozwala spojrzeć na historię nie tylko oczami mężczyzn, ale także z perspektywy osób dotkniętych skutkami decyzji politycznych i społecznych.

Adaptacja Opryńskiego prowadzi fabułę powieści w sposób, który łączy różne nurty rewolucyjne w jedną narrację teatralną. To rozwiązanie stawia przed widzem wyzwanie intelektualne – trudno jest w pełni rozpoznać chronologię zdarzeń, zależności między postaciami oraz pełny kontekst historyczny XIX-wiecznej Rosji. Przykładem jest połączenie działań Narodnaja Wola z działaniami Zemsty Ludu, które w powieści Brzozowskiego miały wyraźnie rozdzieloną strukturę, podczas gdy w adaptacji pojawiają się w ramach jednej, intensywnej osi dramatycznej. Podobnie scena więzienna, w której Michał spotyka Nieczajewa, została mocno skoncentrowana i przetworzona, co pozostawia widza z poczuciem niejasności co do mechanizmów, które umożliwiły to spotkanie, oraz roli Nieczajewa w kształtowaniu postawy młodego rewolucjonisty. Można powiedzieć, że spektakl nie upraszcza fabuły w sensie chronologicznym, ale raczej przeintelektualizowuje ją, eksponując filozoficzne, moralne i polityczne napięcia między postaciami, a nie historyczne zależności i szczegółową logikę wydarzeń. Jednocześnie przedstawienie stawia pytania uniwersalne – o wolność, wyzwolenie z ograniczeń społecznych i rodzinnych, a także o rolę jednostki wobec świata polityki i moralności.