W dniach 18–20 listopada w Zakładzie Karnym w Krzywańcu odbędzie się II Festiwal Sztuki Osadzonych „Połączenia”.
fot. Justyna Zadlo
Życie teatralne toczy się również za więziennymi murami. Powstają tam zespoły artystyczne, odbywają się próby, przygotowywane są premiery, a osoby odbywające karę pozbawienia wolności stają się aktorami i współtwórcami przedstawień. Stowarzyszenie Kobietostan od kilku lat rozwija w Polsce inicjatywę, która pozwala spojrzeć na teatr jako przestrzeń twórczej aktywności, edukacji i resocjalizacji. W programie znalazło się pięć spektakli przygotowanych w pięciu jednostkach penitencjarnych.
Przez trzy dni Zakład Karny w Krzywańcu w województwie lubuskim będzie miejscem spotkań osób osadzonych, funkcjonariuszy i pracowników Służby Więziennej, artystów, badaczy oraz przedstawicieli instytucji kultury, środowiska akademickiego i organizacji społecznych. Organizatorzy zaplanowali prezentacje teatralne, warsztaty, dyskusje i spotkania poświęcone możliwościom wykorzystania sztuki w pracy z osobami pozbawionymi wolności. Wydarzenie przygotowują wspólnie Stowarzyszenie Kobietostan i Zakład Karny w Krzywańcu.
Pierwsza edycja festiwalu odbyła się w 2023 roku. Od tego czasu organizatorzy rozszerzyli działalność na kolejne jednostki penitencjarne, przygotowali programy szkoleniowe dla wychowawców i artystów oraz doprowadzili do powstania nowych zespołów teatralnych.
– Pracowałyśmy w więzieniach, spotykałyśmy osoby, które chcą robić tam teatr, szkoliłyśmy wychowawczynie i wychowawców oraz artystki i artystów. Powstawały nowe zespoły, nowe współprace i – przede wszystkim – nowe spektakle. Podczas tegorocznego Festiwalu chcemy je zobaczyć, ale też spotkać się ze sobą i porozmawiać o tym, co właściwie może sztuka w więzieniu – mówią założycielki Stowarzyszenia Kobietostan.
Stowarzyszenie Kobietostan prowadzi działania artystyczne w Zakładzie Karnym w Krzywańcu od 2018 roku. Cztery lata później, we współpracy z jednostką penitencjarną, powołało pierwsze w Polsce Centrum Sztuki Osadzonych. Jego zadaniem stało się rozwijanie metod resocjalizacji poprzez sztukę, organizowanie działalności kulturalnej oraz umożliwienie osobom odbywającym karę pozbawienia wolności aktywnego uczestnictwa w procesach twórczych.
W ramach Centrum powstawały grupy teatralne, muzyczne, literackie i radiowe. Organizowano warsztaty, szkolenia oraz przedsięwzięcia artystyczne, w których uczestniczyły zarówno kobiety, jak i mężczyźni. W pierwszym okresie działalności w projekcie wzięło udział ponad 200 osób osadzonych.
Istotnym elementem programu było włączenie uczestników w organizację wydarzeń. Osoby osadzone podejmowały zadania techniczne, przygotowywały przestrzeń teatralną, uczestniczyły w obsłudze widowni, a także współdecydowały o działalności Centrum poprzez Radę Doradczą. W ten sposób zdobywały doświadczenie wykraczające poza sam udział w zajęciach artystycznych.
W październiku 2023 roku odbyła się pierwsza edycja Festiwalu Sztuki Osadzonych. Zaprezentowano wówczas efekty pracy grup artystycznych działających w Krzywańcu. Festiwalowi towarzyszyły koncerty, warsztaty, wystawa oraz dyskusje dotyczące resocjalizacji poprzez sztukę.
Podczas wydarzenia oficjalnie otwarto również salę widowiskową Centrum Sztuki Osadzonych, wyremontowaną przez zakład karny i wyposażoną z myślą o działalności artystycznej. Dzięki temu w jednostce penitencjarnej powstała przestrzeń umożliwiająca regularne prowadzenie prób i prezentowanie przedstawień.
Działalność Kobietostanu została dostrzeżona także przez środowisko teatralne. W 2023 roku Agnieszka Bresler i Iwona Konecka otrzymały Nagrodę im. Haliny Machulskiej, przyznawaną przez Teatr Ochoty, między innymi za powołanie Centrum Sztuki Osadzonych i Festiwalu Sztuki Osadzonych oraz rozwijanie teatru społecznie zaangażowanego.
Kolejnym etapem działalności Stowarzyszenia stał się projekt „Centrum Sztuki Osadzonych. Połączenia”, którego celem jest rozwijanie współpracy artystów z osobami pracującymi w jednostkach penitencjarnych.
W 2025 roku Kobietostan, we współpracy z Centralnym Zarządem Służby Więziennej, przeprowadził kurs „Teatr jako narzędzie resocjalizacji”, skierowany do wychowawców i wychowawczyń penitencjarnych z różnych części Polski. Równolegle zorganizowano kurs „Teatr, który burzy mury”, przeznaczony dla artystek i artystów zainteresowanych pracą teatralną z osobami osadzonymi.
Oba przedsięwzięcia miały umożliwić spotkanie dwóch środowisk dysponujących odmiennymi doświadczeniami zawodowymi. Pracownicy więziennictwa znają codzienne realia funkcjonowania jednostek penitencjarnych, natomiast artyści wnoszą wiedzę dotyczącą pracy zespołowej, improwizacji, dramaturgii i prowadzenia procesu twórczego.
– Zależało nam nie tylko na przekazaniu narzędzi. Chciałyśmy przede wszystkim połączyć ludzi – tych, którzy znają więzienie od środka i pracują w nim na co dzień, z tymi, którzy mają doświadczenie w tworzeniu teatru. Z tych spotkań zaczęły powstawać zespoły, współprace i spektakle – mówi Iwona Konecka, założycielka Stowarzyszenia Kobietostan.
W 2026 roku projekt rozwijany jest poprzez rezydencje artystyczne realizowane w zakładach karnych i aresztach śledczych. Ich uczestnicy wspólnie przygotowują przedstawienia, które zostaną zaprezentowane podczas listopadowego festiwalu.
Organizatorzy zwracają uwagę na potrzebę tworzenia trwałych warunków do prowadzenia działalności artystycznej w więzieniach. Chodzi o przygotowanie kadry, rozwijanie kompetencji uczestników oraz zapewnienie ciągłości pracy zespołów teatralnych.
Najważniejszą częścią tegorocznego festiwalu będzie prezentacja pięciu spektakli powstałych w różnych jednostkach penitencjarnych. Każde przedstawienie przygotowano w odmiennych warunkach organizacyjnych, z udziałem osób osadzonych i artystów współpracujących z wychowawcami.
Pierwszego dnia festiwalu, 18 listopada, pokazana zostanie „Załoga” w reżyserii Anny Krok, przygotowana w Zakładzie Karnym w Tarnowie-Mościcach. Tego samego dnia publiczność obejrzy „Żelaznego Jana” w reżyserii Grzegorza Grecasa, spektakl powstały w Zakładzie Karnym w Krzywańcu.
19 listopada zaprezentowane zostaną dwa kolejne przedstawienia. „Jest taka bajka” w reżyserii Arletty Szewczyk i Anny Krok powstała w Oddziale Zewnętrznym w Turawie, należącym do Aresztu Śledczego w Opolu. Z kolei „Wszystko w porządku”, przygotowane przez Marcina Nowickiego i Paulę Rudź, jest efektem pracy teatralnej prowadzonej w Areszcie Śledczym w Łodzi.
Ostatniego dnia festiwalu, 20 listopada, odbędzie się pokaz spektaklu „Robin Hood. Jak łukiem omijać problemy” w reżyserii Weroniki Krówki i Aleksandry Konior-Gapys. Przedstawienie powstało w Oddziale Zewnętrznym w Krakowie-Nowej Hucie, należącym do Aresztu Śledczego w Krakowie. W programie finałowego dnia przewidziano również ponowną prezentację łódzkiego spektaklu „Wszystko w porządku”.
Po przedstawieniach zaplanowano rozmowy z ich twórczyniami i twórcami. Będą one okazją do poznania sposobów pracy nad spektaklami, doświadczeń uczestników oraz trudności związanych z prowadzeniem działalności teatralnej w jednostkach penitencjarnych.
Ważnym elementem festiwalu będzie również międzynarodowa wymiana doświadczeń dotyczących wykorzystania teatru w systemach penitencjarnych.
18 listopada odbędzie się spotkanie poświęcone włoskiemu systemowi więziennictwa oraz prezentacja rezultatów projektu RELEASE – Reintegration through Theatre, realizowanego między innymi w Zakładzie Karnym w Barcaglione koło Ankony.
Projekt zakłada współpracę polskich i włoskich organizacji zajmujących się działalnością artystyczną w więzieniach. Partnerem Kobietostanu jest włoska organizacja SANIDOC z Ankony.
W ramach przedsięwzięcia prowadzone są działania umożliwiające poznawanie odmiennych metod pracy z osobami osadzonymi, wymianę doświadczeń i rozwijanie międzynarodowej współpracy artystycznej. Projekt RELEASE realizowany jest w ramach programu Erasmus+ i finansowany ze środków Unii Europejskiej.
Częścią projektu jest również przygotowywany w Krzywańcu spektakl „Żelazny Jan” w reżyserii Grzegorza Grecasa. Jego prezentacja podczas festiwalu będzie okazją do spotkania polskich i włoskich uczestników przedsięwzięcia.
Program „Połączeń” obejmuje również warsztaty teatralne prowadzone przez Agnieszkę Bresler, debatę w formule long table oraz sesję pracy stolikowej poświęconą sztuce w zakładach karnych.
W formule long table uczestnicy spotkania mogą włączać się do dyskusji, dzielić doświadczeniami i wspólnie zastanawiać się nad omawianymi zagadnieniami. Taka organizacja rozmowy sprzyja wymianie perspektyw osób reprezentujących różne środowiska zawodowe.
– Nie szukamy jednej odpowiedzi na pytanie o rolę sztuki w więzieniu. Chcemy stworzyć miejsce, w którym można zadawać to pytanie wspólnie – z perspektywy osób osadzonych, wychowawczyń i wychowawców, artystek i artystów, badaczek i badaczy oraz osób związanych z systemem penitencjarnym – mówi Agnieszka Bresler, współprezeska Stowarzyszenia Kobietostan.
Praca teatralna wymaga współdziałania, odpowiedzialności za partnerów scenicznych, umiejętności komunikowania emocji i konsekwentnego przygotowywania kolejnych etapów przedstawienia. Uczestnicy prób muszą nauczyć się funkcjonowania w zespole, zapamiętywania tekstu, reagowania na działania innych osób i publicznego prezentowania rezultatów wspólnej pracy.
W warunkach więziennych dochodzą do tego ograniczenia organizacyjne, kwestie bezpieczeństwa oraz konieczność dostosowania procesu twórczego do zasad obowiązujących w jednostkach penitencjarnych.
Dlatego tak ważnym zagadnieniem pozostaje przygotowanie osób prowadzących zajęcia i zapewnienie odpowiednich warunków do regularnej działalności artystycznej.
Działalność Centrum Sztuki Osadzonych opiera się na przekonaniu, że uczestnictwo w kulturze może wspierać proces readaptacji społecznej osób pozbawionych wolności.
W teatrze uczestnicy podejmują decyzje artystyczne, odpowiadają za własne zadania i współtworzą rezultat pracy całego zespołu. Mogą rozwijać umiejętności, których wykorzystanie będzie możliwe również po opuszczeniu zakładu karnego.
Jednocześnie pojawiają się pytania dotyczące granic i odpowiedzialności związanej z prowadzeniem takich przedsięwzięć. Istotne pozostają kwestie dobrowolności udziału, ochrony prywatności, sposobu przedstawiania doświadczeń osób osadzonych oraz ich rzeczywistego wpływu na proces twórczy.
Festiwal w Krzywańcu pozwoli przyjrzeć się tym zagadnieniom na podstawie konkretnych doświadczeń artystów, wychowawców i uczestników projektów teatralnych.
Przedsięwzięcie Kobietostanu pokazuje również, że działalność teatralna może rozwijać się w miejscach, które zazwyczaj pozostają poza obiegiem instytucjonalnego życia kulturalnego. Powstające tam spektakle są rezultatem regularnej pracy artystycznej, a ich prezentacja stwarza możliwość spotkania twórców z publicznością i poddania przedstawień rozmowie oraz ocenie.
Organizatorzy zapraszają przedstawicieli mediów do udziału w festiwalu i przygotowywania materiałów na terenie Zakładu Karnego w Krzywańcu.
Ze względu na charakter miejsca konieczne jest wcześniejsze zgłoszenie obecności. Termin rejestracji dziennikarzy upływa 10 listopada 2026 roku. Zgłoszenie powinno zawierać dane osobowe oraz informacje dotyczące sprzętu fotograficznego, filmowego lub dźwiękowego, który ma zostać wniesiony na teren jednostki.
Organizatorzy zwracają również uwagę na konieczność ochrony wizerunku osób osadzonych. Część uczestników festiwalu nie wyraziła zgody na publikację swojego wizerunku, dlatego podczas wydarzenia obowiązywać będą szczegółowe zasady fotografowania i nagrywania.
Informacji udziela Paula Rudź, koordynatorka projektu, pod numerem telefonu 500 058 078 oraz za pośrednictwem adresu kontakt@kobietostan.pl.
18 listopada 2026, środa
14.00–14.30 – otwarcie festiwalu, sala teatralna Centrum Sztuki Osadzonych.
14.30–15.00 – „Załoga”, reż. Anna Krok, Zakład Karny w Tarnowie-Mościcach.
15.00–15.30 – rozmowa z twórcami i twórczyniami spektaklu.
15.30–16.00 – poczęstunek.
16.15–16.45 – „Żelazny Jan”, reż. Grzegorz Grecas, Zakład Karny w Krzywańcu.
16.45–17.15 – rozmowa z twórcami i twórczyniami spektaklu.
17.30–18.30 – rozmowa o włoskim systemie penitencjarnym oraz prezentacja wyników projektu RELEASE realizowanego w Zakładzie Karnym w Barcaglione-Ankona.
19 listopada 2026, czwartek
10.00–11.45 – warsztaty teatralne dla uczestniczek i uczestników festiwalu, prowadzenie: Agnieszka Bresler.
12.00–12.30 – „Jest taka bajka”, reż. Arletta Szewczyk, Anna Krok, Areszt Śledczy w Opolu, Oddział Zewnętrzny w Turawie.
12.30–13.00 – rozmowa z twórczyniami spektaklu.
13.00–14.00 – przerwa obiadowa.
14.00–16.00 – debata w formule long table.
16.00–16.30 – „Wszystko w porządku”, reż. Marcin Nowicki, Paula Rudź, Areszt Śledczy w Łodzi.
16.30–17.00 – rozmowa z twórcami i twórczyniami spektaklu.
17.30–19.00 – spotkanie ewaluacyjne dla wychowawców i artystów.
20 listopada 2026, piątek
10.00–12.00 – sesja pracy stolikowej poświęcona sztuce w zakładach karnych.
12.00–12.30 – „Robin Hood. Jak łukiem omijać problemy”, reż. Weronika Krówka, Aleksandra Konior-Gapys, Areszt Śledczy w Krakowie, Oddział Zewnętrzny w Krakowie-Nowej Hucie.
12.30–13.00 – rozmowa z twórczyniami spektaklu.
13.00–14.00 – przerwa obiadowa.
14.00–14.25 – „Wszystko w porządku”, reż. Marcin Nowicki, Paula Rudź, Areszt Śledczy w Łodzi.
14.25–14.45 – rozmowa z twórcami i twórczyniami spektaklu.
14.45 – zakończenie festiwalu.
Organizatorzy: Stowarzyszenie Kobietostan i Zakład Karny w Krzywańcu.
Patronat honorowy: wiceministra sprawiedliwości Maria Ejchart.
Termin: 18–20 listopada 2026 roku.
Miejsce: Zakład Karny w Krzywańcu, województwo lubuskie.
Kontakt: kontakt@kobietostan.pl.
Festiwal jest częścią projektu „Centrum Sztuki Osadzonych. Połączenia” oraz projektu RELEASE – Reintegration through Theatre, realizowanego w ramach programu Erasmus+.
Projekt „Centrum Sztuki Osadzonych. Połączenia” dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, państwowego funduszu celowego.
