Jubileuszowa, dziesiąta edycja Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego „Kierunek Wschód” kończy się 17 października w Białymstoku.
fot. Bartek Warzecha / Teatr Dramatyczny w Białymstoku
Przez tydzień publiczność oglądała przedstawienia artystów z Armenii, Gruzji, Białorusi, Litwy i Macedonii Północnej. W programie znalazły się dramaty Szekspira, Mrożka i Brechta, a także spektakle podejmujące temat emigracji, pamięci historycznej i rodzinnych konfliktów. Finałowym wydarzeniem jest „Matka Courage i jej dzieci” w wykonaniu gospodarzy przeglądu, Teatru Dramatycznego im. Aleksandra Węgierki w Białymstoku.
Dziesięć edycji „Kierunku Wschód” to historia międzynarodowej współpracy teatralnej rozwijanej w mieście, którego położenie geograficzne i wielokulturowa tradycja mają szczególne znaczenie dla charakteru wydarzenia. Od 2017 roku Białystok gości zespoły teatralne z krajów Europy Wschodniej i Środkowej, prezentując publiczności przedstawienia powstające w odmiennych warunkach społecznych, politycznych i artystycznych.
Organizowany przez Teatr Dramatyczny im. Aleksandra Węgierki festiwal koncentruje się na kulturze pogranicza i twórczości artystów zza wschodniej granicy Polski. Jego założenia nawiązują do idei Partnerstwa Wschodniego, programu współpracy Unii Europejskiej z państwami Europy Wschodniej. W kolejnych edycjach organizatorzy poszerzali jednak geograficzny zasięg wydarzenia, zapraszając również zespoły z Bałkanów i innych części Europy.
Tegoroczny program obejmował sześć przedstawień z sześciu krajów. Wystąpili artyści reprezentujący zarówno narodowe i miejskie instytucje teatralne, jak i niezależne środowiska twórcze. Każdej prezentacji towarzyszyły spotkania z publicznością, podczas których rozmawiano o przedstawieniach, pracy artystów i społecznych kontekstach ich twórczości.
Pierwszym przedstawieniem tegorocznego przeglądu był „Romeo i Julia” Williama Szekspira w reżyserii Johna Blondella. Spektakl zaprezentował 11 października Narodowy Teatr Akademicki im. Gabriela Sundukyana z Erywania, jedna z najważniejszych instytucji teatralnych Armenii.
Twórcy sięgnęli po klasyczną tragedię o miłości i konflikcie między zwaśnionymi rodzinami, nadając jej współczesną formę sceniczną. Jak informował organizator, przedstawienie wyróżniało się dynamicznym sposobem prowadzenia opowieści i nowoczesnymi rozwiązaniami inscenizacyjnymi.
Dzień później, 12 października, publiczność obejrzała „Emigrantów” Sławomira Mrożka w reżyserii Ioseba Bakuradzego. Spektakl przygotowany przez Georgian Regional Theatres Network reprezentował Gruzję.
Dramat Mrożka, opowiadający o dwóch mężczyznach przebywających na emigracji, zachowuje szczególną aktualność wobec współczesnych doświadczeń migracyjnych. Bohaterowie reprezentują odmienne postawy i aspiracje. Jeden poszukuje wolności intelektualnej, drugi próbuje poprawić swoją sytuację materialną. Ich wspólne życie w ciasnym pomieszczeniu ujawnia wzajemne uprzedzenia, zależności i niemożność porozumienia.
W gruzińskiej interpretacji przedstawienie stało się okazją do rozmowy o samotności, tożsamości oraz konsekwencjach opuszczenia rodzinnego kraju.
Jednym z przedstawień szczególnie związanych z historią Podlasia byli „Bieżeńcy 1915” w reżyserii Andreia Novika. Spektakl przygotowała Fundacja BY TEATR, skupiająca niezależnych artystów białoruskich.
Przedstawienie, zaprezentowane dwukrotnie 13 października, zostało zainspirowane książką Anety Prymaki-Oniszk „Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy”.
Bieżeństwo było jednym z największych przymusowych przemieszczeń ludności cywilnej podczas I wojny światowej. W 1915 roku setki tysięcy mieszkańców zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego, w tym terenów dzisiejszego Podlasia, opuszczały swoje domy, kierując się w głąb Rosji. Wiele rodzin nigdy nie powróciło do miejsc, z których wyjechały.
Historia ta przez dziesięciolecia pozostawała słabo obecna w polskiej pamięci zbiorowej, choć dla mieszkańców Podlasia stanowi istotną część rodzinnego dziedzictwa.
Przedstawienie Fundacji BY TEATR zestawiało wydarzenia sprzed ponad stu lat ze współczesnym doświadczeniem przymusowej emigracji. Szczególnego znaczenia nabierał fakt, że część artystów tworzących spektakl sama musiała opuścić Białoruś.
Obecność tego przedstawienia w programie festiwalu przypominała o historycznych doświadczeniach regionu, które pozostają żywe również we współczesnych opowieściach o migracji, utracie domu i poszukiwaniu bezpieczeństwa.
14 października na festiwalu wystąpił Teatr Miejski w Olicie z Litwy, prezentując „Braci i siostry” w reżyserii Kirila Glušajeva.
Przedstawienie podejmowało temat rodzinnych relacji i napięć ujawniających się podczas podziału spadku. Spotkanie bliskich osób stawało się okazją do rozliczenia dawnych konfliktów, niewypowiedzianych pretensji i emocjonalnych zależności.
Spektakl litewskiego zespołu poszerzał tematykę tegorocznej edycji o problemy dotyczące relacji międzyludzkich i rodzinnych zobowiązań.
W ten sposób cztery pierwsze przedstawienia przeglądu układały się w program obejmujący zarówno wielkie dramaty literatury europejskiej, jak i opowieści związane z konkretnymi doświadczeniami historycznymi i społecznymi.
Przedostatnim wydarzeniem festiwalu był „Koriolan” Williama Szekspira w reżyserii Johna Blondella, zaprezentowany 16 października przez Teatr Narodowy w Bitoli z Macedonii Północnej.
Szekspirowski dramat opowiada o rzymskim wodzu, którego wojenne sukcesy otwierają drogę do politycznej kariery. Konflikt między bohaterem a obywatelami Rzymu prowadzi jednak do jego wygnania i dramatycznych konsekwencji dla całej wspólnoty.
W centrum utworu znajdują się mechanizmy sprawowania władzy, znaczenie społecznego poparcia oraz relacje między politycznym przywódcą a zbiorowością. Szekspir pokazuje również, jak ambicja, duma i niezdolność do kompromisu wpływają na losy jednostki i państwa.
Przedstawienie macedońskiego zespołu podejmowało te zagadnienia, wpisując klasyczny dramat w dyskusję o współczesnej polityce i mechanizmach życia publicznego.
Wśród gości pokazu znalazł się Jasmin Kahil, ambasador Macedonii Północnej w Polsce. Jego obecność podkreślała międzynarodowy charakter festiwalu oraz znaczenie kontaktów kulturalnych rozwijanych przez białostocki teatr.
Warto przypomnieć, że współpraca Teatru Dramatycznego z macedońskim środowiskiem teatralnym ma już swoją historię. Białostocki zespół uczestniczył między innymi w festiwalu szekspirowskim w Bitoli, gdzie prezentował „Wieczór Trzech Króli” w reżyserii Igora Gorzkowskiego.
Jubileuszową edycję „Kierunku Wschód” zamyka 17 października przedstawienie „Matka Courage i jej dzieci” Bertolta Brechta w reżyserii Romualda Wiczy-Pokojskiego, przygotowane przez Teatr Dramatyczny im. Aleksandra Węgierki w Białymstoku.
Spektakl zostanie zaprezentowany o godzinie 18.00 w sali Wydziału Architektury Politechniki Białostockiej przy ulicy Oskara Sosnowskiego 11.
Dramat Brechta, osadzony w realiach wojny trzydziestoletniej, opowiada historię Anny Fierling, zwanej Matką Courage, która podąża za wojskiem, utrzymując siebie i dzieci z handlu.
Bohaterka próbuje przetrwać w rzeczywistości podporządkowanej wojnie, jednocześnie czerpiąc z niej środki do życia. Kolejne wydarzenia prowadzą do utraty najbliższych i odsłaniają tragiczne konsekwencje funkcjonowania w świecie, w którym wojna staje się sposobem zarabiania pieniędzy.
Dramat Brechta, napisany w 1939 roku, należy do najważniejszych utworów europejskiego teatru antywojennego. Jego aktualność pozostaje szczególnie wyraźna wobec współczesnych konfliktów zbrojnych.
Wybór tego przedstawienia na zakończenie festiwalu koresponduje z tematami obecnymi w tegorocznym programie: doświadczeniem przemocy, przymusowej migracji, utraty bezpieczeństwa oraz odpowiedzialności jednostki za podejmowane decyzje.
Spektakl zostanie ponownie zaprezentowany 18 października, już poza oficjalnym programem festiwalowym. Na niedzielny pokaz obowiązuje regularna sprzedaż biletów.
„Kierunek Wschód” zainaugurowano w 2017 roku. Od początku organizatorzy zakładali prezentację twórczości teatrów z krajów Partnerstwa Wschodniego oraz rozwijanie kontaktów między instytucjami kultury działającymi w regionach przygranicznych.
W kolejnych latach festiwal gościł zespoły reprezentujące różne tradycje teatralne i odmienne sposoby pracy scenicznej. W programach pojawiały się adaptacje klasyki literackiej, współczesna dramaturgia oraz przedstawienia podejmujące aktualne problemy społeczne.
Istotne miejsce zajmowała twórczość artystów białoruskich i ukraińskich. Po 2020 roku, w związku z represjami politycznymi na Białorusi, a następnie pełnoskalową rosyjską inwazją na Ukrainę w 2022 roku, prezentacja dorobku artystów z tych krajów nabrała dodatkowego znaczenia.
Festiwal umożliwiał spotkania z twórcami, którzy musieli kontynuować działalność artystyczną poza granicami swoich państw, a także prezentację przedstawień odnoszących się do doświadczeń wojny, emigracji i politycznej przemocy.
Przez dziesięć edycji „Kierunek Wschód” rozwijał również współpracę z instytucjami teatralnymi z Armenii, Gruzji i Macedonii Północnej. Kontakty te przekładały się na kolejne wizyty zespołów zagranicznych w Białymstoku oraz prezentacje przedstawień polskich poza granicami kraju.
Ważnym elementem jubileuszu była plenerowa wystawa poświęcona historii festiwalu, prezentowana od 10 do 17 października na Rynku Kościuszki przy białostockim Ratuszu.
Jedną z charakterystycznych zasad „Kierunku Wschód” jest bezpłatny udział publiczności w wydarzeniach festiwalowych.
W tym roku organizatorzy przygotowali ponad 2200 bezpłatnych wejściówek. Wszystkie zagraniczne przedstawienia prezentowano z polskimi napisami, a po spektaklach odbywały się dyskusje z udziałem aktorów, reżyserów i widzów. W spotkaniach uczestniczyli również tłumacze, umożliwiający bezpośrednią rozmowę z zagranicznymi gośćmi.
Zgodnie z założeniami organizatorów festiwal ma poszerzać dostęp do kultury mieszkańcom województwa podlaskiego oraz umożliwiać kontakt z przedstawieniami, które rzadko pojawiają się w repertuarze polskich teatrów.
Tegoroczne wydarzenia odbywały się w kilku przestrzeniach Białegostoku: Kinie Ton, Kinie Forum Białostockiego Ośrodka Kultury, Auli Wydziału Nauk o Edukacji Uniwersytetu w Białymstoku oraz na Wydziale Architektury Politechniki Białostockiej.
Rozproszenie festiwalowych prezentacji wynikało z trwającego remontu siedziby Teatru Dramatycznego. Mimo ograniczeń lokalowych organizatorzy utrzymali międzynarodowy program przeglądu.
Organizacja dziesiątej edycji festiwalu została sfinansowana ze środków publicznych.
Zgodnie z informacjami opublikowanymi przez Teatr Dramatyczny całkowita wartość projektu wyniosła 380 tysięcy złotych.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego przeznaczyło na realizację wydarzenia 180 tysięcy złotych ze środków Funduszu Promocji Kultury. Kolejne 200 tysięcy złotych pochodziło z budżetu Województwa Podlaskiego.
Dzięki temu możliwe było przygotowanie międzynarodowego programu oraz zapewnienie bezpłatnego udziału publiczności w wydarzeniach.
Festiwal pozostaje jednym z najważniejszych przedsięwzięć międzynarodowych realizowanych przez Teatr Dramatyczny im. Aleksandra Węgierki w Białymstoku.
Dziesiąta edycja potwierdziła również znaczenie wieloletnich kontaktów instytucji z zagranicznymi zespołami teatralnymi. W tegorocznym programie znalazły się przedstawienia reprezentujące różne tradycje sceniczne, podejmujące zarówno uniwersalne tematy ludzkich relacji, jak i problemy szczególnie istotne dla współczesnej Europy Wschodniej.
