Plakat Helmuta Brade do dramatu Williama Szekspira „Życie i śmierć króla Ryszarda III”
(„Leben und Tod König Richard des Dritten”), z 1997 r., powstał dla Neues Theater w
Halle.
Helmut Brade, „Leben und Tod König Richard des Dritten”, Neues Theater Halle, druk offsetowy, 84 x 59,5 cm, 1997, Muzeum Plakatu w Wilanowie, Oddział Muzeum Narodowego w Warszawie, nr inw. Pl.O.21170/1 MNW
Plakat Helmuta Brade do dramatu Williama Szekspira „Życie i śmierć króla Ryszarda III” („Leben und Tod König Richard des Dritten”), z 1997 r., powstał dla Neues Theater w Halle.
Przedstawia tytułowego bohatera siedzącego na wysokim, bogato zdobionym tronie. Władca, ubrany w czarny płaszcz, koszulę i krawat ma twarz wykrzywioną w szerokim, niemal błazeńskim uśmiechu. U jego stóp leżą ludzkie czaszki i kości, a na palcu przysiadł czarny kruk. Konwalie widoczne obok leżących kości wprowadzają kontrast wobec dominujących w kompozycji motywów śmierci i przemocy. W tradycji europejskiej kwiaty te symbolizują wiosnę, odrodzenie, niewinność i nadzieję. Ich jasne kwiaty wyrastają z przestrzeni naznaczonej śmiercią, jakby natura odzyskiwała teren po kolejnych ofiarach walki o władzę. W zestawieniu ze złotym tronem, z krukiem i triumfującym Ryszardem delikatność konwalii jeszcze mocniej uwydatnia makabryczną wymowę plakatu.
Groteskowy charakter przedstawienia wynika ze sposobu ukazania Ryszarda. Karykaturalna twarz i teatralna poza podważają majestat królewskiego wizerunku, a swobodna kreska i kolorystyka potęgują efekt deformacji. Władca jawi się jako groteskowy aktor, który nie pasuje do powagi królewskiej roli. A dekoracyjny, ornamentalny sposób ukazania złotego tronu i korony kontrastuje ze szkicowym, komiksowym opracowaniem nieba i krajobrazu.
W dramacie Szekspira Ryszard, książę Gloucester, dąży do zdobycia korony, eliminując kolejnych rywali za pomocą intryg, kłamstw i bezwzględnej manipulacji. Po przejęciu władzy nie potrafi przerwać spirali przemocy, która ostatecznie prowadzi do jego klęski i śmierci w bitwie pod Bosworth.
Brade ukazuje historię Ryszarda w jednym obrazie: tron staje się symbolem władzy zdobytej kosztem ludzkiego życia, a czaszki i kości przypominają o ofiarach królewskich ambicji. Kruk, tradycyjnie kojarzony ze śmiercią i z żerowaniem na poległych, dopełnia tej wizji, stając się niejako mrocznym alter ego bohatera. Jednocześnie karykaturalny wizerunek monarchy, jego szeroki, niemal błazeński uśmiech i współczesny kostium podważają powagę królewskiej postaci.
Takie ujęcie można odczytać w kontekście koncepcji inscenizacyjnej Manfreda Wekwertha, reżysera przedstawienia w Neues Theater w Halle. Jak wyjaśnia program spektaklu, Wekwerth, inspirując się badaniami Roberta Weimanna nad tradycją teatru ludowego, odczytywał Ryszarda jako postać podwójną: bezwzględnego zbrodniarza, ale zarazem błazna i aktora, który dzięki inteligencji, dowcipowi i umiejętności manipulowania potrafi zjednać sobie publiczność. Punktem odniesienia była postać Vice – uosobienia występku, wywodzącego się z tradycji średniowiecznych moralitetów, które przybierało postać złośliwego błazna, zwracającego się bezpośrednio do widzów i komentującego wydarzenia.
W tym kontekście błazeński uśmiech Ryszarda na plakacie można uznać za wizualny skrót tej interpretacji. Współczesny kostium dodatkowo nadaje wizerunkowi monarchy wymiar aktualizujący, wyprowadzając go poza historyczny kostium dramatu Szekspira.
Plakat dobrze oddaje charakterystyczny styl Helmuta Brade, jednego z najważniejszych niemieckich plakacistów. Jego twórczość wyróżniają ekspresyjna, swobodna kreska o rysunkowym charakterze, kontrasty kolorystyczne, deformacja postaci oraz skłonność do ironii.
W zbiorach Muzeum Plakatu w Wilanowie znajdują się 193 prace Helmuta Brade. Artysta w 2024 r. podarował Muzeum 168 plakatów swojego autorstwa, wśród których dużą część stanowią projekty związane z teatrem. Prace Helmuta Bradego są dostępne w katalogu cyfrowym Muzeum na stronie https://cyfrowe.mnw.pl/.
Bożena Pysiewicz
