Odwiecznie martwi ludzie
O „Słodkim ptaku młodości” w reż. Małgorzaty Bogajewskiej w Teatrze Narodowym pisze Lena Kuran.
fot. Joanna Siwiec i Bartłomiej Barczyk
O „Słodkim ptaku młodości” w reż. Małgorzaty Bogajewskiej w Teatrze Narodowym pisze Lena Kuran.
fot. Joanna Siwiec i Bartłomiej Barczyk
Z pozoru to prosta historia obyczajowa: dwudziestodziewięcioletni Chance Wayne (Paweł Brzeszcz), niegdyś dobrze się zapowiadający aktor i „złoty chłopiec”, a obecnie żigolak żyjący nadzieją przyszłej sławy, wraca do rodzinnego miasteczka na Florydzie w towarzystwie Aleksandry del Lago (Gabriela Muskała), aktorki „w pewnym wieku” uciekającej przed spodziewaną klapą swojego najnowszego filmu w kokainowe ciągi i ramiona młodego mężczyzny.
Chance planuje wykorzystać chwilową słabość Aleksandry i zmusić ją do podpisania umowy na produkcję filmu, w którym główną rolę kobiecą zagrałaby u jego boku Heavenly (Paulina Szostak), ukochana z czasów szkolnych, którą chce zabrać z sobą w dalszą podróż. Przy okazji może jeszcze odwiedzi matkę, z którą ostatnio komunikował się raczej rzadko – często zmieniał numer telefonu.
U Tennessee Williamsa nie ma jednak prostych opowieści. Ojciec (Piotr Grabowski) i brat (Mateusz Rusin) Heavenly szykują dla Chance’a krwawe powitanie, sama dziewczyna nie chce się widzieć z byłym kochankiem, który przy okazji ostatniej wizyty sprezentował jej… chorobę weneryczną, matka nie żyje, a Aleksandra okazuje się mało podatna na urok swojego towarzysza.
Uwspółcześniona wersja „Słodkiego ptaka młodości”, zaadaptowana i wyreżyserowana przez Małgorzatę Bogajewską na podstawie odświeżonego przekładu Jacka Poniedziałka, jak soczewka skupia i uwydatnia wady oraz problemy zarówno amerykańskiego, jak i polskiego społeczeństwa. Bogajewska bardzo dobrze odnajduje się w tego rodzaju inscenizacjach (wspomnijmy chociażby „Wroga ludu” Ibsena z Teatru Telewizji), zaglądających w rządzące niewielkimi społecznościami powiązania i namiętności. Pojemna i wielozadaniowa scenografia Justyny Elminowskiej nie walczy z aktorami o uwagę widzów, ale dzięki pewnego rodzaju przezroczystości i przemyślanej funkcjonalności umożliwia opowiedzenie historii, w której na pierwszym planie są ludzie.
To również kolekcja wnikliwych portretów, nakreślonych przy użyciu różnych środków wyrazu. W warstwie aktorskiej najwięcej ma do zagrania Gabriela Muskała w roli frenetycznej Aleksandry i robi to znakomicie, przechodząc od pisku i udawanej dziecinności do stanowczości i sarkazmu. Innym ciekawym przykładem budowania postaci jest Fly Justyny Kowalskiej, w oryginale kelner, Afroamerykanin, u Bogajewskiej – pokojówka, która mówi mało, za to wyłącznie w obcych językach, co jakiś czas się między nimi „przełączając”; ten drobny zabieg pozwala na przeniesienie kwestii społecznych opisanych przez Williamsa we współczesne realia.
Jeszcze inną ekspresję i sposób budowania postaci ma Piotr Grabowski jako Boss Finley, ojciec ukochanej Chance’a, lokalny polityk szukający poparcia wśród konserwatystów i wspierający się licznymi nawiązaniami do religii. Kiedy przemawia podczas wiecu wyborczego lub wydaje polecenia swoim dzieciom lub podwładnym, wydaje się bardzo spokojny, poważny i godny zaufania – a jednak wystarczy, że w jednej chwili rozkaże rozprawić się z Chance’em, a w kolejnej od niechcenia błyśnie chowanym do kieszeni różańcem i oznajmi, że jedzie do kochanki, żebyśmy wiedzieli, z kim mamy do czynienia. Z kochanką (Beata Ścibakówna) też się zresztą policzy za jej zjadliwy komentarz wypisany na lustrze w damskiej toalecie, podobnie jak przemocowo potraktuje Krzykacza (Mirosław Konarowski), próbującego wymusić na polityku odpowiedzi na niewygodne dla niego pytania.
Zatrzymuję się na dłużej przy Bossie, domorosłym kaznodziei z ksenofobiczną misją od Boga, oraz przy jego świcie kierowanej przez Stuff (Monika Dryl), asystentkę idealną, ponieważ ich przygotowania do wieczoru wyborczego to jedna z form autokreacji, jaką stosują bohaterowie Williamsa. Boss i jego kompania noszą się wyłącznie w kolorach flagi Stanów Zjednoczonych, śpiewają „Amazing Grace” (pieśń o nawróconym grzeszniku) i dbają o dostarczenie słuchaczom licznych beczek piwa. Bossie walczy o czystość południowej krwi, ale o atak na nią obwinia nie czarnych, ale… imigrantów oraz „lewacko-fejknjusową prasę Północy”, uderzając w populistyczne tony charakterystyczne dla dzisiejszej retoryki Trumpa. Syn Bossa i szef jego młodzieżowych bojówek Tom Junior (Mateusz Rusin) nosi zresztą czerwoną czapeczkę z daszkiem, na którym brakuje tylko napisu „Make America Great Again”.
Chance kreuje swoją personę zupełnie inaczej: niewiele robi, ale bardzo dużo gada. Przyświeca mu podobny cel, co Bossowi – utrzymanie status quo – ale o ile Boss może w tym celu korzystać ze wsparcia oddziałów bojówkarskich i z własnych wpływów politycznych, o tyle Chance ma w odwodzie tylko siebie i ciotkę Nonnie (Ewa Wiśniewska), jedną z nielicznych osób, które chcą dla niego dobrze. Największym wrogiem Chance’a jest jednak on sam: dłuższy monolog bohatera stanowią gorące zapewnienia, że przecież wygrałby za młodu konkurs aktorski, na który sam napisał i wyreżyserował sztukę – gdyby tylko nie zapomniał był tekstu. Za swoją porażkę, za niespełnienie nadziei, które w nim pokładano, Chance wini wysokie wymagania stawiane mu od dzieciństwa. Jest biblijnym synem marnotrawnym, który roztrwonił przypadający mu majątek i teraz powraca, aby prosić o wybaczenie i kolejną szansę. Niestety, nikt mu jej nie da.
Podróżująca z Chance’em Aleksandra nie sprawdza się bowiem w roli protektorki katapultującej nieistniejącą karierę chłopaka na „światowy” poziom. Aktorka sama jest niewolnicą czasu i przeszłości: w pierwszej scenie widzimy, że nawet do snu zakłada gorsetową bieliznę, ani na chwilę nie mogąc utracić kontroli nad obrazem, jaki sobą przedstawia. Gdy już się ubierze, będzie wyglądać monumentalnie i nosić czerń, podobnie jak Chance (oraz, w pewnym stopniu, ciotka Nonnie), co można odbierać jako symbol porażki lub żałoby po utraconych mrzonkach. W miarę rozwoju akcji Aleksandra wyrasta do rangi najsilniejszej postaci w dramacie: poddaje swoje działanie autorefleksji i celnie wypunktowuje słabości Chance’a. Jako aktorka „w pewnym wieku” wie, czym jest „upiorna pułapka pamięci”; przeżyła liczne upokorzenia i upadki, ale była w stanie przekuć swoją złość i frustrację w coś cennego, w doświadczenie, które zbudowało ją jako człowieka. Może być gwiazdą przebrzmiałą i zapomnianą, ale przecież jej nazwisko wypisywano niegdyś na plakatach filmowych wielkimi literami.
Kariera Chance’a opiera się tymczasem na rolach z kategorii „i inni”, z czym mężczyzna nie potrafi się pogodzić. Za wszelką cenę dąży do sławy – nie waha się szantażować Aleksandry, byle tylko pokazać, że spełnił pokładane w nim nadzieje i jest kimś więcej niż tylko szeregowym pracownikiem spa poszukującym zamożnych protektorek, od których zaraża się chorobami wenerycznymi. Kiedy Chance spotyka na wiecu Bossa swoich szkolnych kolegów (Kacper Matula, Jakub Gawlik), kpi z ich „pospolitych” zawodów i „przeciętnych” żyć – ale nie znajduje dobrej riposty na uwagę, że może i nie odnieśli oni sukcesu w show-biznesie, jednak gdyby przyszło co do czego, mogliby samodzielnie opłacić pochówek swoich rodziców (podczas gdy pogrzeb matki Chance’a sfinansowała lokalna wspólnota religijna).
Chance nie umie się zdobyć na krytyczną ocenę własnego życia ani na wyjazd z miasteczka i rozpoczęcie wszystkiego od nowa. Zapytany przez Aleksandrę, czy czuje się staro, odpowiada że „wiek człowieka zależy od stopnia jego zepsucia”: aż chciałoby się sprawdzić, czy ma na strychu jakiś obraz starzejący się zamiast niego. W tym kontekście bardzo wymownie brzmi tekst piosenki, którą Chance nuci kolegom: „Daj w łapę chirurgowi, niech odczyni zły urok starości; o, celebrytko, czy to twój podbródek, czy pole twojej bitwy?” (luźne tłumaczenie fragmentu „Californication” Red Hot Chili Peppers). W napędzanym obsesyjnym pragnieniem młodości, wyjątkowości i sławy XXI wieku Chance zapewne próbowałby być celebrytą, gwiazdą internetu i mediów społecznościowych – w rzeczywistości małego amerykańskiego miasteczka jest już martwy, zepsuty do granic i zniszczony własną nieprawością wśród podobnych sobie zepsutych, odwiecznie martwych ludzi. Jego historia to umiejętnie podany morał i przestroga, unikające patosu i mocno punktujące dzisiejszą rzeczywistość.
Warto do niej sięgnąć, jeżeli choć raz zdarzyło nam się zmierzyć własną wartość liczbą „lajków” i komentarzy pod własnym zdjęciem wrzuconym do sieci.
„Premiera mocna jak cios szpadą. Nieczysta gra czystym uczuciem”
Używamy plików cookie, aby poprawić jakość przeglądania, wyświetlać reklamy lub treści dostosowane do indywidualnych potrzeb użytkowników oraz analizować ruch na stronie. Polityka Prywatności
Niezbędne pliki cookie przyczyniają się do użyteczności strony.
Umożliwiają stronie zapamiętanie informacji zmieniających wygląd.
Pomagają zrozumieć, jak użytkownicy zachowują się na stronie.
Stosowane w celu śledzenia użytkowników i wyświetlania reklam.