Nie żyje Joanna Rawik. Artystka, dla której słowo i piosenka miały znaczenie

Była znawczynią i popularyzatorką piosenki francuskiej, autorką książek i audycji radiowych. 

Joanna Rawik należała do artystek, które rozpoznawało się po kilku taktach. Niski, ciemny głos i sposób prowadzenia tekstu sprawiały, że piosenka w jej wykonaniu zbliżała się do aktorskiego monologu. Nieprzypadkowo we Francji nazywano ją „Juliette Gréco znad Wisły”.

Urodziła się 31 stycznia 1934 roku w Czerniowcach. Dzieciństwo spędziła w Rumunii, gdzie jako siedmiolatka rozpoczęła naukę gry na skrzypcach. Do Polski przyjechała z rodziną w 1947 roku i zamieszkała we Wrocławiu. Tam związała się z kołem teatralnym Młodzieżowego Domu Kultury prowadzonym przez Szymona Szurmieja, a później uczyła się w Studium Teatralnym Ireny i Tadeusza Byrskich w Kielcach.

Jej związek z radiem zaczął się bardzo wcześnie. W 1951 roku, po wygraniu konkursu, została lektorką wrocławskiej rozgłośni Polskiego Radia. Jako piosenkarka zadebiutowała kilka lat później we wrocławskim kabarecie dziennikarzy „Kaczka”, gdzie wykonywała przede wszystkim piosenki francuskie. Później występowała także w Teatrze Ziemi Łódzkiej i Teatrze Objazdowym w Lublinie.

Popularność przyszła w latach 60. Rawik występowała na najważniejszych festiwalach piosenki, zdobywała nagrody w Opolu, Sopocie, Kołobrzegu i Zielonej Górze, koncertowała także poza Polską – między innymi we Francji, Finlandii, Czechosłowacji i Jugosławii. W 1966 i 1967 roku reprezentowała Polskę na Międzynarodowym Festiwalu Piosenki w Sopocie, wykonując „Nie chodź tą ulicą” i „Po co nam to było”. W 1966 roku wystąpiła również w paryskiej Olympii w programie „Grand Music-hall de Varsovie”. Trzy lata później zaśpiewała w Sopocie „Romantyczność”.

Do najbardziej znanych wykonywanych przez nią piosenek należą „Po co nam to było”, „Nie z każdej mąki będzie chleb”, „Tych dwoje”, „Mamy za mało siebie dla siebie”, „Nie chodź tą ulicą” i „Niczym się nie różnimy”.

Piosenka jako interpretacja

Rawik wywodziła się z tradycji, w której wykonawca nie miał jedynie dobrze zaśpiewać melodii. Najważniejszy pozostawał tekst – jego sens, rytm i emocja. Jej doświadczenia aktorskie nie były więc pobocznym epizodem w biografii. Słychać je było w sposobie, w jaki budowała piosenkę.

Sama zresztą z czasem coraz mniej interesowała się estradowym wyścigiem. W rozmowie z Polskim Radiem w 2024 roku przyznawała, że śpiewała stosunkowo niewiele, ponieważ festiwalowa rywalizacja szybko przestała ją zajmować. Ludzie, z którymi pracowała, dostrzegli natomiast, że jej zainteresowania sięgają znacznie dalej i bardzo wcześnie zaczęła przygotowywać audycje radiowe.

Radio stało się drugą wielką częścią jej zawodowego życia. Od lat 70. regularnie współpracowała z Polskim Radiem. Już w 1972 roku prowadziła audycję „Joanna Rawik zaprasza do pałacyku WTM”, goszcząc w niej artystów. Po latach mówiła, że właśnie mikrofon radiowy pozostaje dla niej szczególnie ważny.

Program 1 Polskiego Radia, informując 15 sierpnia o jej śmierci, przypomniał słowa artystki z ubiegłorocznej audycji Anny Will:

„Jedynka to moje radio, ja polskiego uczyłam się z Polskiego Radia”.

To zdanie dobrze opisuje jej niezwykłą relację z medium, które towarzyszyło jej właściwie przez całe dorosłe życie.

Francja i Édith Piaf

Osobnym rozdziałem tej biografii była Francja. Rawik dorastała w Rumunii, w środowisku silnie związanym z językiem i kulturą francuską. Paryż nazywała swoją „trzecią – duchową – ojczyzną”. Była przekonana, że bez francuskiej tradycji trudno w pełni opowiedzieć historię polskiej piosenki powojennej. Wskazywała jej wpływ między innymi na twórczość Kabaretu Starszych Panów, Agnieszki Osieckiej i Wojciecha Młynarskiego.

Najważniejszą bohaterką tej fascynacji pozostawała Édith Piaf. Rawik przez lata opowiadała o niej w radiu, wykładała historię piosenki francuskiej, a Piaf poświęciła również swoje książki. Nie traktowała francuskiej pieśniarki jak pomnikowej postaci. Interesowała ją historia człowieka ukryta za legendą oraz to, w jaki sposób osobiste doświadczenie może zostać przetworzone w interpretację.

Pisała zresztą nie tylko o Piaf. Pozostawiła wspomnienia „Za kulisami sławy” i „Kocham świat. Wspomnienia z piosenką”, a także książki „Hymn życia i miłości – opowieść o Édith Piaf”, „Maestra – opowieść o Wandzie Wiłkomirskiej”, „Krótka opowieść o piosence”, „Epitafium dla wróbla” i „Muzyka życia”.

„Sztuka jest magią”

W ostatnich latach Rawik wciąż pozostawała aktywna. Od 2020 roku prowadziła w Radiu Wnet autorską audycję „Sztuka jest magią”. Rozmawiała w niej z aktorami, muzykami, pisarzami i ludźmi związanymi z kulturą, wracając również do własnych wspomnień i artystów, których spotkała w ciągu kilkudziesięciu lat pracy.

Radio Wnet, żegnając swoją autorkę, przypomniało, że do studia wnosiła nie tylko ogromną wiedzę, ale również ciekawość rozmówcy i szczególną łatwość porozumienia z dużo młodszymi współpracownikami. Stacja poinformowała, że Joanna Rawik zmarła 15 sierpnia w godzinach popołudniowych.

Jeszcze w późnych latach życia nie chciała być zamykana w roli artystki wspominającej dawną świetność. Czytała, pisała, prowadziła audycje. Kiedy w 2024 roku, po swoich 90. urodzinach, została zapytana przez Polskie Radio o receptę na długowieczność, odpowiedziała z właściwym sobie dystansem, że PESEL jest dla niej abstrakcją. Mówiła też, że połowę życia spędza na czytaniu, a drugą na pisaniu.

Za swoją działalność artystyczną i popularyzatorską była wielokrotnie nagradzana. W 2009 roku otrzymała Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.

Pozostały nagrania, książki i dziesiątki radiowych rozmów. Ale przede wszystkim pozostał głos – jeden z tych, których rzeczywiście trudno pomylić z jakimkolwiek innym. I przekonanie, którego Rawik broniła przez całe życie: że dobra piosenka zaczyna się od słowa, a interpretacja wymaga od wykonawcy znacznie więcej niż tylko umiejętności śpiewania.

Joanna Rawik miała 92 lata.

Źródła: Radio Wnet; Program 1 i Program 2 Polskiego Radia; Polskie Radio 24; Cyfrowa Biblioteka Polskiej Piosenki, Miejska Bibliotek Publiczna w Ostrowcu Świętokrzyskim