Wrocławska premiera książki odbędzie się 3 listopada o godzinie 19.00 w Klubie Proza. Rozmowę z autorem poprowadzi dziennikarka i krytyczka teatralna Magda Piekarska.
fot. Mikołaj Pływacz
Michał Zadara, reżyser, dramaturg i od września 2025 roku dyrektor Teatru Polskiego we Wrocławiu, podejmuje te zagadnienia w książce „Teatr i demokracja”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Warstwy. Zebrane w tomie teksty, powstające na przestrzeni szesnastu lat, stanowią zapis jego refleksji nad przemianami polskiego teatru, jego społeczną odpowiedzialnością i funkcjonowaniem instytucji kultury.
„Teatr i demokracja” jest zbiorem tekstów poświęconych funkcjonowaniu współczesnego teatru, jego miejscu w życiu publicznym oraz odpowiedzialności wobec społeczeństwa. Michał Zadara przygląda się mechanizmom organizacyjnym, finansowym i artystycznym, które decydują o kształcie instytucji teatralnych. Interesują go zarówno kwestie repertuarowe, jak i warunki pracy, dostępność przedstawień, relacje z widzami oraz sposób wydatkowania publicznych pieniędzy. Stawia pytania o sens istnienia teatrów publicznych, ich rzeczywistą otwartość na różne grupy społeczne oraz zdolność do uczestniczenia w demokratycznej debacie.
Autor podejmuje również problemy przemocy w środowisku teatralnym, reprezentacji mniejszości, wykluczenia społecznego i odpowiedzialności instytucji za środowisko naturalne. Zastanawia się, jak tworzyć teatr dostępny dla osób o różnym pochodzeniu, doświadczeniach, statusie materialnym i stopniu sprawności. Osobne miejsce zajmuje w jego rozważaniach komedia, której przypisuje istotny potencjał polityczny i społeczny. W kulturze teatralnej silnie związanej z tradycją tragiczną dostrzega potrzebę rozwijania form pozwalających mówić o konfliktach, sprzecznościach i możliwościach porozumienia.
„Teatr, jeśli ma służyć demokratycznemu społeczeństwu, musi uczyć kompromisu i zawierania sojuszy” – przekonuje Zadara. To zdanie dobrze oddaje kierunek jego rozważań. W centrum zainteresowania reżysera znajduje się teatr rozumiany jako instytucja publiczna, której działalność powinna uwzględniać potrzeby społeczeństwa. Zadara pyta o granice artystycznej autonomii, odpowiedzialność dyrektorów oraz sposoby organizowania pracy, które pozwalają godzić ambicje twórcze z obowiązkami wobec publiczności i pracowników.
Książka ukazuje się w szczególnym momencie zawodowej biografii autora. Przez wiele lat Zadara komentował funkcjonowanie polskiego teatru z perspektywy reżysera współpracującego z różnymi instytucjami. Od września 2025 roku sam kieruje Teatrem Polskim we Wrocławiu, odpowiadając za jego program artystyczny, organizację pracy i rozwój. We wprowadzeniu do tomu konfrontuje wcześniejsze postulaty z doświadczeniem dyrektora, który musi podejmować decyzje w konkretnych warunkach finansowych, administracyjnych i organizacyjnych. Ta zmiana perspektywy nadaje publikacji dodatkowy wymiar, ponieważ pozwala przyjrzeć się poglądom twórcy, który obecnie ma możliwość wprowadzania proponowanych przez siebie rozwiązań w życie.
Michał Zadara urodził się w 1976 roku w Warszawie. Jest reżyserem teatralnym i operowym, dramaturgiem, publicystą oraz działaczem społecznym. Studiował teatr i nauki polityczne w Swarthmore College w Stanach Zjednoczonych, a następnie reżyserię w Krakowie oraz w berlińskiej Hochschule für Schauspielkunst „Ernst Busch”. Jego edukacja przebiegała w różnych środowiskach akademickich i artystycznych, co znalazło odzwierciedlenie w zainteresowaniu zarówno klasycznym dramatem, jak i współczesnymi problemami społecznymi. W swojej twórczości konsekwentnie powraca do zagadnień związanych z historią, pamięcią, mechanizmami władzy i odpowiedzialnością jednostki wobec zbiorowości.
Zadara należy do grona reżyserów, którzy na początku XXI wieku w istotny sposób wpłynęli na sposób inscenizowania polskiej klasyki. Charakterystyczne dla jego pracy jest szczególne zainteresowanie tekstem literackim, jego strukturą i językiem. Reżyser wielokrotnie podejmował próby odczytywania dramatów w oderwaniu od utrwalonych tradycji scenicznych, zwracając uwagę na znaczenia, które przez lata pozostawały przesłonięte kolejnymi interpretacjami. Przygotował kilkadziesiąt przedstawień dramatycznych, operowych i projektów interdyscyplinarnych, pracując między innymi w Teatrze Narodowym w Warszawie, Narodowym Starym Teatrze w Krakowie, Teatrze Powszechnym w Warszawie, Teatrze Studio, Teatrze Żydowskim, Teatrze Wybrzeże oraz Teatrze Polskim we Wrocławiu. Realizował również spektakle za granicą, między innymi w Niemczech, Austrii i Izraelu.
Jednym z najważniejszych osiągnięć artystycznych Zadary pozostaje pełna inscenizacja „Dziadów” Adama Mickiewicza, przygotowana w Teatrze Polskim we Wrocławiu w latach 2014–2016. Reżyser podjął się wystawienia wszystkich części dramatu bez skrótów, tworząc przedstawienie trwające około czternastu godzin. Przedsięwzięcie stało się jednym z najgłośniejszych wydarzeń polskiego życia teatralnego tamtego okresu, wywołując szeroką dyskusję o sposobach interpretowania romantycznego kanonu i granicach ingerencji reżysera w tekst literacki. Wrocławskie „Dziady” przyniosły Zadarze liczne wyróżnienia i ugruntowały jego pozycję jako twórcy podejmującego ambitne przedsięwzięcia artystyczne.
W jego dorobku znajdują się również realizacje oparte na literaturze współczesnej, projekty muzyczne oraz przedstawienia podejmujące tematykę historyczną i polityczną. Szczególne miejsce zajmuje „Chopin bez fortepianu”, spektakl łączący teatr z muzyką Fryderyka Chopina, nagradzany na festiwalach teatralnych w Polsce. W Teatrze Powszechnym w Warszawie Zadara przygotował „Sprawiedliwość”, przedstawienie poświęcone odpowiedzialności za wydarzenia Marca 1968 roku i antysemicką kampanię, która doprowadziła do emigracji tysięcy polskich Żydów. Realizacja ta była przykładem jego zainteresowania teatrem jako miejscem prowadzenia debaty o historii, pamięci zbiorowej i odpowiedzialności społecznej.
Zadara jest laureatem Paszportu „Polityki” z 2007 roku oraz wielu nagród teatralnych. W swojej działalności łączy pracę reżyserską z publicystyką i aktywnością społeczną. Zajmował się również dydaktyką, wykładając między innymi w Akademii Teatralnej w Warszawie oraz w Swarthmore College. We wrześniu 2026 roku został uhonorowany Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” za działalność artystyczną.
Objęcie przez Michała Zadarę dyrekcji Teatru Polskiego we Wrocławiu stanowi ważny etap jego działalności. Reżyser powrócił do instytucji, z którą związane jest jedno z jego największych osiągnięć artystycznych, tym razem przejmując odpowiedzialność za jej funkcjonowanie. Teatr Polski, przez dziesięciolecia należący do najważniejszych scen w kraju, w ostatnich latach mierzył się z problemami organizacyjnymi, konfliktami i ograniczeniami infrastrukturalnymi. Nowa dyrekcja rozpoczęła pracę w warunkach wymagających odbudowy stabilności instytucji, rozwijania repertuaru i ponownego zdefiniowania relacji z publicznością.
W programie przedstawionym po objęciu stanowiska Zadara podkreślał potrzebę stworzenia teatru otwartego na mieszkańców Dolnego Śląska, uczestniczącego w życiu społecznym i odpowiadającego na współczesne wyzwania. Zapowiadał rozwijanie różnorodnego repertuaru, poszerzanie grona odbiorców oraz wzmacnianie znaczenia instytucji jako miejsca spotkania i debaty. Jednym z istotnych problemów pozostawała infrastruktura teatru, ponieważ dwie spośród trzech scen były wyłączone z użytkowania. Wymagało to organizowania przedstawień w dostępnych i tymczasowych przestrzeniach, między innymi na Scenie na Świebodzkim oraz w budynku OVO.
W pierwszym sezonie pod kierownictwem Zadary teatr przygotował osiem premier. Sam reżyser zrealizował między innymi „Prawdziwą historię” na podstawie opowiadania Olgi Tokarczuk oraz „Męża i żonę” Aleksandra Fredry. W repertuarze znalazły się również przedstawienia innych twórców, reprezentujące różne formy i estetyki teatralne. Szczególnie interesujący w kontekście nowej książki jest wybór komedii Fredry, ponieważ Zadara od lat zwraca uwagę na polityczny i społeczny potencjał tego gatunku, jego zdolność do opisywania relacji międzyludzkich, konfliktów i mechanizmów porozumienia.
Obecna działalność dyrektorska Zadary stanowi naturalny kontekst dla rozważań zawartych w „Teatrze i demokracji”. Zarządzanie dużą instytucją publiczną wymaga podejmowania decyzji dotyczących finansowania, zatrudnienia, repertuaru i organizacji pracy, a także współpracy z organizatorem i środowiskiem artystycznym. Weryfikacja przedstawianych przez autora postulatów będzie więc następowała w codziennej praktyce funkcjonowania Teatru Polskiego. Szczególne znaczenie ma przy tym kwestia dostępności instytucji, poszerzania publiczności oraz tworzenia warunków do prowadzenia dialogu pomiędzy różnymi grupami społecznymi.
Teksty zebrane w „Teatrze i demokracji” powstawały przez szesnaście lat, obejmując okres istotnych przemian w polskim życiu teatralnym. W tym czasie zmieniały się modele zarządzania instytucjami, oczekiwania publiczności oraz sposoby rozumienia społecznej odpowiedzialności sztuki. Coraz większego znaczenia nabierały dyskusje o warunkach pracy, przemocy w środowisku artystycznym, reprezentacji mniejszości i dostępności kultury. Zadara uczestniczył w tych debatach zarówno poprzez swoją twórczość, jak i wypowiedzi publicystyczne. Zestawienie jego tekstów pozwala prześledzić rozwój poglądów autora oraz przyjrzeć się problemom, które pozostawały dla niego szczególnie ważne.
Wstęp do książki napisała Katarzyna Kasia, filozofka i publicystka, która odczytuje teksty Zadary jako świadectwo przemian polskiego teatru i sporów towarzyszących jego rozwojowi. Publikacja ukazała się nakładem wrocławskiego Wydawnictwa Warstwy, a jej znaczenie wykracza poza bieżącą dyskusję o programie jednej instytucji. Podejmowane przez autora zagadnienia dotyczą bowiem podstawowych zasad funkcjonowania teatrów finansowanych ze środków publicznych, ich autonomii, odpowiedzialności oraz miejsca w demokratycznym społeczeństwie.
Wrocławska premiera „Teatru i demokracji” odbędzie się 3 listopada 2026 roku o godzinie 19.00 w Klubie Proza. Rozmowę z Michałem Zadarą poprowadzi Magda Piekarska, dziennikarka, publicystka i krytyczka teatralna od lat zajmująca się życiem kulturalnym Wrocławia. Spotkanie będzie okazją do rozmowy o książce, współczesnym teatrze publicznym oraz doświadczeniach autora związanych z kierowaniem Teatrem Polskim we Wrocławiu.
