Kantor otwiera nowy sezon Maxim Gorki Theater w Berlinie. Sarkis zmieni teatr w instalację

 Od 4 września berliński teatr Maxim Gorki Theater zaprasza na „The Return of Odysseus” – projekt przygotowywany przez Sarkisa we współpracy z krakowską Cricoteką. Artysta przekształci scenę i widownię Gorkiego w instalację zbudowaną wokół dzieła, pamięci i teatralnego świata Tadeusza Kantora. 

Spotkanie Sarkisa i Kantora ma otworzyć nowy rozdział w historii jednej z najważniejszych berlińskich scen.

Maxim Gorki Theater rozpoczyna sezon 2026/2027 od Tadeusza Kantora. Wraz z początkiem sezonu kierownictwo teatru obejmuje Çağla Ilk, która chce przekształcić Gorkiego w miejsce bardziej otwarte na przenikanie się teatru, sztuk wizualnych, performansu, tańca, muzyki, dźwięku oraz debaty publicznej. Nowy program ma świadomie zacierać granice między sceną a przestrzenią wystawienniczą, teatrem a sztuką współczesną, tym, co lokalne, i tym, co międzynarodowe.

Trudno więc znaleźć dla takiej deklaracji bardziej znaczącego patrona niż Tadeusz Kantor – artysta, którego własna praktyka przez dziesięciolecia wymykała się prostym podziałom na teatr, malarstwo, happening, instalację czy performance.

Sarkis zaprasza Kantora

Sezon otworzy spotkanie dwóch twórców: Sarkisa i Tadeusza Kantora. Wspólnie z Ośrodkiem Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora Cricoteka w Krakowie Maxim Gorki Theater przygotowuje projekt, w którym Sarkis przekształci zarówno scenę, jak i widownię berlińskiego teatru w instalację odnoszącą się do świata Kantora.

Jak tłumaczy Gorki, Kantor nigdy nie traktował osobno teatru, przedmiotu, obrazu, pamięci i doświadczenia traumy. Przedmioty pojawiające się w jego teatrze były nośnikami historii i pamięci. Sarkis wprowadza Kantora we własny język artystyczny i podejmuje z nim rozmowę ponad czasem, doświadczeniem historycznym i odmiennymi biografiami.

To właśnie od Sarkisa nowa dyrekcja Gorkiego przejmuje pojęcie „zaproszenia” jako formy artystycznej. Nie chodzi przy tym wyłącznie o zaproszenie jednego twórcy do świata drugiego, lecz o otwieranie przestrzeni politycznych, historycznych i estetycznych oraz umożliwienie spotkania dzieł i pamięci, które zaczynają funkcjonować jak uczestnicy wciąż trwającego teatru. Tak też teatr opisuje otwarcie sezonu: jako spotkanie, w którym dzieła i wspomnienia „powracają jako protagoniści”.

Sarkis – urodzony w Stambule artysta pochodzenia ormiańskiego, od lat związany z Paryżem – od lat 60. należy do twórców współtworzących język europejskiej sztuki konceptualnej. W swoich realizacjach wielokrotnie zajmował się pamięcią, historią, traumą i materialnymi śladami przeszłości. Właśnie dlatego zestawienie go z Kantorem nie ma charakteru przypadkowego kuratorskiego gestu. Obu twórców łączy przekonanie, że przedmiot może przechowywać historię, a przeszłość nie pozostaje zamkniętym archiwum, lecz nieustannie powraca we współczesności. Maxim Gorki Theater podkreśla również ormiański kontekst pamięci obecny w twórczości Sarkisa.

Dlaczego „Powrót Odysa”?

Tytuł projektu prowadzi do jednego z najważniejszych, a zarazem najwcześniejszych doświadczeń teatralnych Kantora.

„Powrót Odysa” Stanisława Wyspiańskiego Kantor wystawił w 1944 roku, jeszcze w czasie niemieckiej okupacji Krakowa, w ramach Podziemnego Teatru Niezależnego. Przedstawienie grano konspiracyjnie w prywatnym mieszkaniu. Cricoteka określa wojenne inscenizacje „Balladyny” i „Powrotu Odysa” jako właściwy początek artystycznej drogi Kantora. Powstawały w warunkach bezpośredniego zagrożenia, kiedy działalność niezależnego polskiego teatru była aktem nie tylko artystycznym, ale także sprzeciwu wobec rzeczywistości okupacyjnej.

Odys miał powrócić do rzeczywistości, która znajdowała się tu i teraz – do Krakowa roku 1944, do zniszczonego wojną świata. Zamiast teatralnych dekoracji pojawiały się zwykłe, znalezione przedmioty. Jak pisał później artysta, teatr miał być miejscem zderzenia praw sztuki z nieprzewidywalnością życia.

To doświadczenie okazało się fundamentalne dla dalszej twórczości Kantora. Motyw Odysa, powrotu oraz niemożności rzeczywistego odzyskania świata, który już przeminął, powracał później w jego pracach. Cricoteka przypomina, że w „Nigdy tu już nie powrócę” z 1988 roku Kantor ponownie odwołał się właśnie do wojennego „Powrotu Odysa”.

Zachowała się również rekonstruowana przez artystę „Pokój Odysa” – przestrzeń odwołująca się do mieszkania, w którym odbywało się wojenne przedstawienie. Cricoteka opisuje ją jako rodzaj environment, w którym widz nie ogląda scenografii z zewnątrz, ale zostaje niejako wciągnięty do środka zrekonstruowanej przestrzeni.

Z tego punktu widzenia wybranie właśnie „Powrotu Odysa” jako tytułu berlińskiego spotkania z Kantorem nabiera dodatkowego znaczenia. Kantor zostaje ponownie wprowadzony do współczesnego teatru poprzez przedmioty, archiwum, pamięć i pracę innego artysty.

Cricot 2 jako laboratorium

Maxim Gorki Theater przypomina również o późniejszym Cricot 2, założonym przez Kantora w Krakowie w 1955 roku. W materiałach zapowiadających berliński projekt teatr nazywa Cricot 2 czymś więcej niż zespołem teatralnym – niezależnym laboratorium, w którym spotykali się artyści wizualni, aktorzy, przedmioty i znalezione materiały.

Granice między człowiekiem i przedmiotem stopniowo się tam zacierały. Aktor mógł stawać się częścią konstrukcji plastycznej, a przedmiot otrzymywać status równorzędnego uczestnika przedstawienia. To sposób myślenia, który doprowadził później Kantora do najważniejszych realizacji Cricot 2, z „Umarłą klasą”, „Wielopolem, Wielopolem”, „Niech sczezną artyści” czy „Nigdy tu już nie powrócę”.

I właśnie ta cecha twórczości Kantora wydaje się szczególnie interesować dzisiejszego Gorkiego: teatr przestający być wyłącznie miejscem wystawiania dramatów i zmieniający się w przestrzeń spotkania różnych dziedzin sztuki.

Kantor jako deklaracja nowego Gorkiego

Znaczenie berlińskiego wydarzenia jest więc większe niż sama prezentacja twórczości polskiego artysty. Kantor otwiera pierwszą kadencję Çağli Ilk jako dyrektorki artystycznej Maxim Gorki Theater.

Ilk zapowiada Gorkiego jako teatr transdyscyplinarny, który nie zamierza oddzielać sceny od galerii, sztuk performatywnych od wizualnych ani programu artystycznego od dyskusji o współczesności. Sam budynek teatru ma funkcjonować inaczej niż dotąd – od południa do późnego wieczora, jako przestrzeń spektakli, instalacji, muzyki, spotkań i rozmów.

Nowa dyrekcja obejmuje teatr w niełatwym momencie. Gorki przeprowadza prace modernizacyjne, mierzy się z ograniczeniami przestrzennymi oraz cięciami budżetowymi. Ilk nie ukrywa tych warunków, ale wpisuje je w koncepcję instytucji pozostającej w ciągłej przemianie. Oficjalna zapowiedź sezonu mówi wręcz o teatrze rozpoczynającym nowy etap „na placu budowy” – domu niedokończonym, mającym zmieniać się, otwierać, słuchać, mówić, ponosić porażki i zaczynać ponownie.

W tym kontekście wybór Kantora staje się jeszcze bardziej czytelny. Jego teatr również powstawał z rzeczywistości niedoskonałej, z przedmiotów zużytych, znalezionych i zdegradowanych, z pamięci, która nigdy nie daje się uporządkować, i z przekonania, że sztuka nie potrzebuje idealnych warunków, aby pozostać radykalnie wolna.

Sarkis ma wejść z Kantorem w dialog, a przestrzeń Gorkiego ma stać się miejscem, w którym jego dzieło zostanie ponownie uruchomione.

Tadeusz Kantor w Berlinie

Projekt „Tadeusz Kantor. The Return of Odysseus” będzie można oglądać w Maxim Gorki Theater w Berlinie od 4 września do 11 października 2026 roku. Według zapowiedzi teatru ekspozycja będzie dostępna od godz. 13.00 do 21.00, a wstęp będzie bezpłatny. 

Projekt powstaje we współpracy Maxim Gorki Theater z Cricoteką w Krakowie.

Maxim Gorki Theater