Juliusz Osterwa na murze teatru. Streetartowy hołd na 140-lecie lubelskiej sceny

Juliusz Osterwa pojawił się na murze teatru, którego jest patronem. Arkadiusz „FolteC” Foltyński przygotował z okazji 140-lecia Teatru im. Juliusza Osterwy w Lublinie streetartową pracę poświęconą jednemu z najważniejszych reformatorów polskiego teatru. Wybór bohatera ma jednak znacznie głębszy sens niż mogłoby się wydawać, bowiem Osterwa był z Lublinem związany, występował tutaj, przyjeżdżał z Redutą, a po wojnie właśnie ludzie wywodzący się z jego teatralnego środowiska współtworzyli lubelską scenę.

„140 lat. Jedna scena. Tysiące historii” – tak Arkadiusz Foltyński podsumował swoją najnowszą realizację, która pojawiła się przy Teatrze im. Juliusza Osterwy w Lublinie. Artysta, znany jako FolteC, przygotował ją z okazji obchodzonego w tym roku jubileuszu 140-lecia teatru.

Jak wyjaśnia, zależało mu na wyprowadzeniu teatralnej historii poza budynek i wpisaniu jej w codzienną przestrzeń miasta. „Chciałem przenieść teatr poza jego mury. Na ulicę, do przestrzeni, w której codziennie spotykają się ludzie, mijają pokolenia i zapisują się kolejne historie” – napisał. Zwrócił przy tym uwagę, że mural powstał na ścianie należącej do teatru, a więc praca nie została umieszczona w przypadkowym miejscu.

Foltyński przygotował również okolicznościową koszulkę z wizerunkiem Osterwy, żartując, że patron może znajdować się „nie tylko w teatrze”, ale także „na murze i na klacie”. Pod tą lekką formą kryje się jednak odniesienie do postaci, bez której trudno opowiadać zarówno o polskim teatrze XX wieku, jak i o historii lubelskiej sceny.

Osterwa – aktor, reformator, twórca Reduty

Juliusz Osterwa, właściwie Julian Andrzej Maluszek, urodził się w 1885 roku w Krakowie. Był aktorem, reżyserem, pedagogiem i dyrektorem teatrów, ale przede wszystkim jednym z tych artystów, którzy próbowali całkowicie zmienić sposób myślenia o teatrze. W 1919 roku wspólnie z Mieczysławem Limanowskim założył Redutę, pierwszy polski teatr laboratoryjny i jeden z najważniejszych eksperymentów artystycznych dwudziestolecia międzywojennego.

Osterwa traktował teatr jako miejsce pracy nad aktorem, zespołem i odpowiedzialnością artysty wobec widza. Istotna była dla niego wspólnota, dyscyplina pracy, edukacja i przekonanie, że działalność teatralna nie powinna ograniczać się do reprezentacyjnych scen największych miast. Dlatego zespół Reduty intensywnie podróżował po Polsce, docierając ze spektaklami również do miejsc, w których profesjonalny teatr pojawiał się rzadko.

Osterwa był jednocześnie jednym z najbardziej cenionych aktorów swojej epoki. Do jego najważniejszych ról należał m.in. Przełęcki w „Uciekła mi przepióreczka” Stefana Żeromskiego, postać szczególnie mocno związana z jego artystyczną legendą. Kierował także Teatrem Narodowym w Warszawie i Teatrem im. Juliusza Słowackiego w Krakowie.

Osterwa w Lublinie

Artysta przyjeżdżał tutaj i występował przed lubelską publicznością jeszcze w okresie międzywojennym.

W 1922 roku pojawił się w Lublinie gościnnie, grając m.in. w „Fircyku w zalotach” Franciszka Zabłockiego. Szczególnie istotna była jednak wizyta Reduty w czerwcu 1926 roku. Zespół przywiózł wówczas do miasta kilka swoich przedstawień: „W małym domku” Tadeusza Rittnera, „Lekkoducha” Jerzego Szaniawskiego, „Panią Minister” Stefana Krzywoszewskiego oraz „Uciekła mi przepióreczka” Żeromskiego z Osterwą w roli Przełęckiego.

Reduta planowała również wystawienie w Lublinie „Księcia Niezłomnego” Juliusza Słowackiego według Calderona. Spektakl miał zostać pokazany na placu przed katedrą, jednak przedsięwzięcie nie doszło do skutku wobec sprzeciwu władz kościelnych. Sama obecność zespołu została natomiast bardzo mocno odnotowana przez ówczesne środowisko teatralne i publiczność. Teatr Osterwy, przypominając tę historię, przywołuje komentarz po występach Reduty: „Szedł ze sceny świeży wiew, aż zawrót mieszał zmysły”.

Z punktu widzenia dzisiejszej historii teatru ważne jest również to, że objazdowa działalność Reduty stanowiła jeden z fundamentów jego programu. Chciał docierać do widzów poza Warszawą i Krakowem, a teatr traktował jako instytucję mającą znaczenie społeczne i edukacyjne. Lublin znalazł się więc na mapie działalności jednego z najważniejszych zespołów teatralnych międzywojennej Polski.

Dlaczego lubelski teatr nosi jego imię?

Po II wojnie światowej związek lubelskiej sceny z tradycją Osterwy stał się jeszcze silniejszy. Teatr otrzymał jego imię w 1949 roku i, co szczególnie istotne, wybór patrona wyrastał ze środowiska samego zespołu.

W powojennym teatrze w Lublinie pracowali artyści mający wcześniej związki z Redutą. Byli wśród nich m.in. Leon Wołłejko, Zygmunt Chmielewski, Czesław Strzelecki i Halina Buyno. Wraz z nimi do zespołu przenikała pamięć o sposobie pracy wypracowanym przez Osterwę i o Redutowym rozumieniu zawodu aktora.

Wieloletnia aktorka lubelskiej sceny Zofia Stefańska wspominała po latach, że patrona wybrali sami artyści. Podkreślała także znaczenie ludzi wywodzących się z Reduty, którzy po wojnie współtworzyli teatr i nadawali ton jego pracy. Istniała ciągłość pomiędzy jego teatrem a ludźmi, którzy później budowali lubelski zespół.

Teatr budowany przez mieszkańców

Także sam jubileusz 140-lecia odsyła do wyjątkowej historii tej instytucji. Budynek obecnego Teatru im. Juliusza Osterwy powstał w latach 1884–1886 według projektu architekta Karola Kozłowskiego. Jego budowę zainicjowali lubelscy przemysłowcy Adolf i Juliusz Frickowie, a przedsięwzięcie finansowano m.in. ze składek mieszkańców. Towarzyszyło mu hasło „Lublinianie – sobie”.

Teatr został otwarty 6 lutego 1886 roku i należy dziś do najstarszych zachowanych budynków teatralnych w Polsce. Jego powstanie miało szczególne znaczenie również ze względu na sytuację miasta znajdującego się wówczas pod zaborem rosyjskim. Budowa polskiej sceny była nie tylko przedsięwzięciem artystycznym, ale także wyrazem obywatelskiej aktywności mieszkańców i troski o obecność polskiej kultury w przestrzeni miasta.

W 2026 roku teatr obchodzi 140-lecie istnienia i przywołuje zarówno własną historię, jak i postać swojego patrona. W ramach jubileuszu ustanowiono m.in. Nagrodę im. Juliusza Osterwy „Przez teatr – poza teatr”, której pierwszym laureatem został Andrzej Dziuk, twórca Teatru im. Stanisława Ignacego Witkiewicza w Zakopanem.

Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie