Jerzy Limon wciąż inspiruje. Ostatnia książka twórcy Festiwalu Szekspirowskiego stała się bohaterką spotkania

Zaraza była codziennością

Po przeczytaniu przez Danielę Popławską obszernego fragmentu poświęconego londyńskiej zarazie rozmowa naturalnie zeszła na jeden z najważniejszych tematów książki. Nie chodziło jednak o sam opis epidemii. Jerzy Limon wykorzystuje go jako punkt wyjścia do opowieści o świecie, w którym świadomość śmierci towarzyszyła ludziom każdego dnia.

Prof. Marta Gibińska zwróciła uwagę, że właśnie ten kontekst jest niezbędny do zrozumienia twórczości Szekspira.

– Ten obraz zarazy jest potrzebny przede wszystkim po to, żeby uświadomić nam, że świadomość śmierci nie była czymś, o czym ludzie przypominali sobie od czasu do czasu. Ona stale im towarzyszyła. Dlatego pytanie o sens życia było dla nich sprawą naprawdę fundamentalną – mówiła.

Prof. Jacek Fabiszak przypomniał, że właśnie z tej perspektywy należy czytać szekspirowskie tragedie. Ich bohaterowie doskonale wiedzą, że śmierć jest nieuchronna, ale jednocześnie walczą o własne życie i próbują nadać mu sens. To napięcie między świadomością przemijania a pragnieniem życia staje się jednym z najważniejszych tematów dramatów angielskiego pisarza.

Do tej rozmowy włączyła się dr Anna Kowalcze-Pawlik. Podkreśliła, że Limon nie ogranicza się do przedstawienia kolejnych fal epidemii. Rekonstruuje cały świat codziennych doświadczeń mieszkańców Londynu – sposoby leczenia, przekonania medyczne, funkcjonowanie miasta, decyzje władz i ich często bezradne próby powstrzymania choroby.

Badaczka zwróciła uwagę, że czytając te fragmenty trudno nie pomyśleć o doświadczeniach ostatnich lat.

– Bardzo szybko zapomnieliśmy, że epidemie są wpisane w historię Europy. Tymczasem profesor pokazuje, że ograniczenia podróży, kwarantanny czy zamykanie miejsc publicznych były elementem rzeczywistości także czterysta lat temu. Jednocześnie przypomina, jak niewielką wiedzą dysponowali wówczas ludzie i jak często próbowali walczyć z chorobą metodami, które dziś wydają się wręcz niewiarygodne – mówiła.

Makbet i granice ludzkiej natury

Kolejna część rozmowy poświęcona była pierwszemu z siedmiu grzechów głównych – pysze. Punktem wyjścia stał się oczywiście „Makbet”.

Prof. Marta Gibińska przypomniała, że Limon odczytuje tragedię Szekspira przez pryzmat renesansowego rozumienia natury człowieka. Zwróciła uwagę na scenę, w której Makbet zastanawia się nad zamordowaniem Dunkana. Bohater rozważa wszystkie argumenty przeciw zbrodni, a mimo to decyduje się przekroczyć granicę, której przekraczać nie powinien.

Jak podkreślała profesor, właśnie tutaj Limon pokazuje istotę renesansowego myślenia o człowieku.

W świecie XVI wieku natura oznaczała porządek obejmujący zarówno człowieka, jak i cały wszechświat. Człowiek był jego częścią. W chwili, gdy świadomie przekraczał wyznaczone granice, niszczył nie tylko własne życie, ale również porządek świata.

– To jest właśnie sedno tragedii Makbeta – mówiła prof. Gibińska. – Człowiek, próbując przekroczyć własną naturę, ostatecznie doprowadza do zniszczenia samego siebie.

Daniela Popławska przeczytała następnie fragment książki poświęcony pysze. Limon zwraca w nim uwagę, że jest to jedyny z grzechów głównych, którego człowiek często w ogóle nie dostrzega u siebie. Żarłok wie, że się obżera, skąpiec zdaje sobie sprawę ze swojej chciwości, człowiek ogarnięty gniewem wie, że się gniewa. Z pychą jest inaczej. To właśnie dlatego pozostaje ona tak niebezpieczna.

Rozmowa bardzo szybko zeszła również na symbolikę konia, która pojawia się zarówno w ikonografii renesansu, jak i w dramatach Szekspira. Prof. Gibińska przypomniała słowa Makbeta o jeźdźcu, który usiłując dosiąść konia, może spaść po drugiej stronie. To obraz człowieka przekonanego o własnej wyjątkowości, którego pycha ostatecznie prowadzi do upadku.

Prof. Jacek Fabiszak zwrócił uwagę na jeszcze jeden aspekt tej interpretacji.

Przypomniał, że od ponad stu lat badacze próbują stworzyć uniwersalną definicję tragedii szekspirowskiej. W jego ocenie Jerzy Limon proponuje ujęcie nowe i niezwykle przekonujące, bo zamiast koncentrować się wyłącznie na konstrukcji dramatu, pokazuje tragedię jako konsekwencję przekroczenia granic ludzkiej natury.

– Wydaje się, że po tylu latach trudno powiedzieć o tragedii Szekspira coś naprawdę nowego. Profesorowi Limonowi to się udało – podsumował.

Zawiść rodzi kolejne grzechy

Po rozmowie o pysze uczestnicy spotkania przeszli do kolejnych rozdziałów książki. Daniela Popławska przeczytała fragment poświęcony zawiści. Jerzy Limon zwraca w nim uwagę, że grzechy główne nigdy nie funkcjonują w izolacji. Przenikają się i wzajemnie napędzają. Zawiść rodzi się z pychy, gniew bywa jej konsekwencją, a kolejne decyzje bohaterów prowadzą do następnych upadków.

Prof. Marta Gibińska podkreślała, że właśnie dlatego książka nie jest próbą przypisania poszczególnych dramatów do konkretnych grzechów głównych. Limon pokazuje raczej mechanizmy ludzkiego działania.

Najlepiej widać to w komediach Szekspira.

– Bardzo często powtarzam, że komedia jest sprawą niezwykle poważną – mówiła profesor. – Wystarczy pomyśleć o „Wiele hałasu o nic”. Don John jest tam właściwie uosobieniem zawiści. To ona uruchamia całą intrygę. Hero staje się jej ofiarą. Mamy komedię, ale konsekwencje działań bohaterów są jak najbardziej poważne. Profesor Limon bardzo dobrze pokazuje, że nawet tam, gdzie Szekspir korzysta z komediowej formy, mówi o sprawach fundamentalnych.

Prof. Jacek Fabiszak zwrócił uwagę, że Don John należy do nielicznych szekspirowskich postaci zbudowanych właściwie wokół jednej dominującej cechy charakteru.

– Nie jest bohaterem wielowymiarowym. Szekspir świadomie uczynił z niego niemal uosobienie zawiści. Dzięki temu jeszcze wyraźniej pokazuje, jak niszczącą siłą może być ten grzech – mówił.

Dr Anna Kowalcze-Pawlik przypomniała z kolei uwagę Jerzego Limona, że zawiść jest „córką pychy”. To jedna z tych zależności, które autor konsekwentnie pokazuje w całej książce.

– Grzechy główne tworzą rodzinę. Nie istnieją osobno. Jeden prowadzi do drugiego i bardzo rzadko można wskazać bohatera, którego dotyczy tylko jeden z nich – mówiła badaczka, nawiązując do renesansowej i średniowiecznej tradycji interpretowania siedmiu grzechów głównych.

Miłość jako jedyne antidotum

Jednym z najbardziej poruszających momentów spotkania okazała się lektura fragmentu poświęconego zawiści i Sonetu 29.

Daniela Popławska przeczytała rozważania Jerzego Limona, który zauważa, że filozofowie, moraliści i teologowie od wieków próbowali znaleźć lekarstwo na zawiść. Zdaniem autora odpowiedź przynosi sam Szekspir.

Miłość.

Aktorka zakończyła fragment ostatnimi wersami sonetu, w których podmiot liryczny przyznaje, że wspomnienie ukochanej osoby sprawia, iż nie zamieniłby swojego losu nawet z królem. Na widowni przez chwilę panowała cisza.

Prof. Marta Gibińska przyznała, że ten fragment należy do jej ulubionych w całej książce.

– Brzmi to bardzo prosto, ale właśnie takie są najważniejsze prawdy o życiu. Profesor Limon pokazuje, że odpowiedź Szekspira na zawiść nie jest ani filozoficzna, ani teologiczna. Jest ludzka – mówiła.

Prof. Jacek Fabiszak zwrócił jednak uwagę, że u Szekspira miłość nigdy nie ma wyłącznie duchowego wymiaru.

Przywołał „Sen nocy letniej”, pokazując, że dramat bardzo szybko przechodzi od romantycznych wyobrażeń do cielesności, pożądania i nieustannie zmieniających się relacji między bohaterami.

– U Szekspira miłość zawsze pozostaje związana z ludzką naturą. To uczucie, ale także ciało, namiętność i pragnienie. Profesor Limon znakomicie pokazuje, że nie da się tych elementów od siebie oddzielić – podkreślał.

Ciało, seksualność i obyczaje

Rozmowa naturalnie przeszła do rozdziału poświęconego rozpustie.

Daniela Popławska przeczytała fragment, w którym Jerzy Limon przypomina, jak wyglądało postrzeganie seksualności w epoce renesansu. Autor pokazuje nie tylko obowiązujące normy religijne i społeczne, ale także liczne stereotypy dotyczące kobiecego ciała, menstruacji czy orientacji seksualnej. Nie ocenia ich z perspektywy współczesności. Wyjaśnia, skąd się brały i jak wpływały na sposób myślenia ludzi XVI wieku.

Prof. Marta Gibińska zwróciła uwagę, że właśnie dzięki takiemu podejściu książka nie zamienia się w moralizatorski wykład.

– Limon przede wszystkim tłumaczy świat. Nie ocenia go. Pokazuje jego złożoność i pozwala czytelnikowi samemu wyciągać wnioski – podsumowała.