1 sierpnia 1944 roku wśród tysięcy mieszkańców Warszawy, którzy odpowiedzieli na rozkaz rozpoczęcia Powstania, znaleźli się również aktorzy i aktorki. Jedni walczyli w oddziałach Armii Krajowej, inni pełnili służbę jako łączniczki i sanitariuszki.
fot. Muzeum Powstania Warszawskiego, TR Warszawa, Narodowe Archiwum Cyfrowe
Jedni walczyli w oddziałach Armii Krajowej, inni pełnili służbę jako łączniczki i sanitariuszki. Byli także artyści Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK, którzy występowali dla rannych, ludności cywilnej i walczących żołnierzy. Po wojnie wielu z nich stało się wybitnymi postaciami polskiego teatru i kina, jednak ich powstańcze biografie często pozostają mniej znane niż dorobek artystyczny.
Kiedy 1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17.00 rozpoczęło się Powstanie Warszawskie, dla tysięcy mieszkańców stolicy rozpoczęły się 63 dni walki o wolność. Wśród powstańców byli również ludzie teatru. Część z nich miała już za sobą znaczące role sceniczne i filmowe, inni dopiero rozpoczynali swoją drogę artystyczną. W czasie Powstania pełnili różne funkcje – walczyli w oddziałach Armii Krajowej, przenosili meldunki jako łączniczki, ratowali rannych jako sanitariuszki albo uczestniczyli w działalności Biura Informacji i Propagandy, organizując występy dla żołnierzy i mieszkańców walczącej Warszawy. Ich służba miała różny charakter, ale wszystkich łączyła gotowość do podjęcia ryzyka w obronie miasta i jego mieszkańców.
Tadeusz Fijewski przed wybuchem II wojny światowej należał już do najbardziej rozpoznawalnych polskich aktorów. We wrześniu 1939 roku uczestniczył w obronie Warszawy, a podczas okupacji działał w Armii Krajowej.
W pierwszych dniach Powstania został zatrzymany przez Niemców na Powiślu i wykorzystany jako zakładnik. Zdołał jednak wydostać się z niewoli, upozorowawszy zawał serca. Po powrocie do powstańczej Warszawy został przydzielony do Oddziału VI Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK. Wraz z brygadą teatralną występował na placówkach powstańczych, w szpitalach i schronach, recytując, śpiewając i grając dla żołnierzy oraz ludności cywilnej.
Po wojnie stworzył dziesiątki znakomitych kreacji teatralnych i filmowych. Wystąpił m.in. w „Lalce”, „Chłopach”, „Czterech pancernych i psie” oraz serialu „Dom”. Dopiero po jego śmierci ujawniono, że przez wiele lat anonimowo finansował edukację dzieci z domów dziecka, nie informując o tym nawet najbliższych.
Alina Janowska do Powstania przystąpiła jako ochotniczka. Od 1 sierpnia służyła w batalionie „Kiliński” jako łączniczka dowództwa. Przenosiła meldunki pomiędzy stanowiskami powstańców, wykonując jedno z najbardziej niebezpiecznych zadań podczas walk ulicznych.
Jeszcze przed Powstaniem została aresztowana przez Gestapo i osadzona na Pawiaku. Po wojnie związała się z Teatrem Syrena, Teatrem Nowym i Teatrem Wojska Polskiego, a ogromną popularność przyniosły jej role w „Zakazanych piosenkach”, „Wojnie domowej” oraz serialu „Złotopolscy”.
Pierwszą noc Powstania Danuta Szaflarska spędziła przy budowie barykady w rejonie ulicy Polnej. Następnie rozpoczęła służbę w Oddziale VI Biura Informacji i Propagandy jako łączniczka Jana Ciecierskiego. Współorganizowała także koncerty i występy dla żołnierzy oraz mieszkańców walczącej Warszawy.
Po wojnie należała do najwybitniejszych polskich aktorek. Występowała na scenach Teatru Starego, Kameralnego, Współczesnego, Narodowego i Dramatycznego. Publiczność zapamiętała ją z „Zakazanych piosenek”, „Skarbu” oraz filmu „Pora umierać”. Na scenie pozostawała niemal do końca życia.
Irena Kwiatkowska służyła jako łączniczka w Oddziale VI Biura Informacji i Propagandy. Przeszła szlak ze Starego Miasta kanałami do Śródmieścia. Jednocześnie uczestniczyła w występach organizowanych dla rannych i żołnierzy, współtworząc działalność brygady teatralnej związanej z Leonem Schillerem.
Po wojnie została jedną z najwybitniejszych postaci polskiej sceny komediowej. Występowała w teatrach Syrena, Komedia i Nowy, a jej role w „Kabarecie Starszych Panów” i serialu „Czterdziestolatek” przeszły do historii polskiej kultury.
Przed wojną Helena Grossówna należała do największych gwiazd polskiego kina muzycznego. W czasie Powstania służyła jako porucznik „Bystra” w batalionie „Sokół”, pełniąc służbę w poczcie dowódcy.
Po wojnie wróciła do pracy artystycznej. Publiczność pamięta ją przede wszystkim z filmów „Piętro wyżej”, „Zapomniana melodia” i „Testament profesora Wilczura”, a także z wieloletniej pracy w Teatrze Syrena.
W chwili wybuchu Powstania Zdzisław Maklakiewicz miał siedemnaście lat. Jako starszy strzelec „Hanzen” walczył w kompanii „Iskra” batalionu „Kiliński” na terenie Śródmieścia Północnego. Po kapitulacji trafił do niewoli niemieckiej.
Po wojnie ukończył studia aktorskie i stał się jednym z najwybitniejszych aktorów charakterystycznych polskiego kina. Zagrał m.in. w „Rejsie”, „Hydrozagadce” i „Jak to się robi”.
Izabela Wilczyńska-Szalawska podczas Powstania pełniła służbę jako sanitariuszka w zgrupowaniu „Leśnik”. Przeszła niezwykle trudny szlak bojowy – od Woli przez Muranów i Stare Miasto, kanałami do Śródmieścia, a następnie na Czerniaków, niosąc pomoc rannym.
Po wojnie występowała na scenach Teatru im. Juliusza Słowackiego, Teatru Wybrzeże, Ateneum i Teatru Powszechnego.
Maria Bakka-Gierszanin rozpoczęła Powstanie jako łączniczka. Dostarczała żywność walczącym i ludności cywilnej, a następnie ochotniczo podjęła służbę w punkcie sanitarnym przy ulicy Chmielnej.
Po wojnie była związana m.in. z Teatrem Ziem Zachodnich oraz Teatrem Polskim w Szczecinie.
Sylwester Przedwojewski walczył na Woli i w Śródmieściu Północnym jako podchorąży Armii Krajowej. Po wojnie występował w Teatrze Syrena i Teatrze Komedia, a także w wielu filmach i serialach.
Jadwiga Kuryluk służyła w zgrupowaniu „Bartkiewicz”, a następnie w Komendzie Placu. Po wojnie była aktorką Teatru Polskiego i Teatru Narodowego, zapamiętaną również z licznych ról filmowych.
Mira Zimińska podczas Powstania występowała w Teatrze Frontowym Biura Informacji i Propagandy, dając przedstawienia dla żołnierzy i mieszkańców walczącej Warszawy. Po wojnie współtworzyła Państwowy Zespół Ludowy Pieśni i Tańca „Mazowsze”.
Do Biura Informacji i Propagandy należała również aktorka Zofia Tatarkiewicz-Woskowska. Zginęła 7 września 1944 roku podczas niemieckiego bombardowania Warszawy.
Z działalnością Teatru Frontowego związany był także Andrzej Łapicki. Zachowane źródła potwierdzają jego udział w brygadzie teatralnej BIP, choć nie pozwalają odtworzyć szczegółowego przebiegu jego służby podczas Powstania. Po wojnie został jednym z najwybitniejszych aktorów, reżyserów i pedagogów polskiego teatru.
Powstanie Warszawskie pozostaje jednym z najważniejszych i najbardziej tragicznych wydarzeń w historii Polski. Wśród jego uczestników byli również ludzie teatru – aktorzy i aktorki, którzy na czas walk podporządkowali swoje życie służbie dla walczącej Warszawy. Po wojnie wrócili do zawodu i zapisali się w historii polskiej sceny oraz kina, ale ich powstańcze biografie są równie ważną częścią ich życia.
W 82. rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego oddajemy hołd wszystkim jego uczestnikom – poległym i ocalałym. Pamiętamy o tych, którzy zapłacili najwyższą cenę, oraz o tych, którzy ryzykowali własnym życiem, niosąc pomoc, walcząc i służąc Ojczyźnie. Cześć i chwała Bohaterom.
