W Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie rozpoczęło się 16. Forum Młodej Reżyserii. Tegoroczna edycja, odbywająca się od 20 do 22 listopada pod hasłem „NOWE, NOWE”, gromadzi studentki i studentów reżyserii z czterech ośrodków akademickich.
Spośród 41 zgłoszeń do konkursu zakwalifikowano 14 prac, które ocenia jury w składzie: Ewa Pilawska, dyrektorka Teatru Powszechnego w Łodzi, Jacek Jabrzyk, dyrektor Teatru im. Stefana Żeromskiego w Kielcach, oraz Grzegorz Laszuk, dyrektor artystyczny Komuny Warszawa.
Forum jest okazją do przyjrzenia się młodym twórcom, którzy przygotowują się do rozpoczęcia samodzielnej pracy zawodowej. Dla wielu uczestników prezentacja konkursowa może stać się pierwszym poważnym sprawdzianem przed publicznością i przedstawicielami środowiska teatralnego. Wśród obserwatorów tegorocznej edycji jest Andrzej Jurkowski, teatrolog i współpracownik „Teatru dla Wszystkich”, od lat śledzący życie teatralne w całej Polsce. Przedstawiamy jego pierwszą korespondencję z Krakowa, poświęconą trzem piątkowym prezentacjom.
„Ichś Fiszer dwa: epicki sequel”. Groteskowa podróż w poszukiwaniu męskości
Dramat „Ichś Fiszer” Hanocha Levina należy do utworów rzadko wystawianych na polskich scenach. Trudno się temu dziwić, zważywszy na dominujący w nim humor skatologiczny, urologiczny i gastryczny, wymagający od widza sporej odporności. Jan Gruca, student Akademii Teatralnej w Warszawie, sięgnął po ten materiał, przygotowując groteskowe przedstawienie pełne gorzkiego, egzystencjalnego humoru charakterystycznego dla izraelskiego dramaturga.
Punktem zwrotnym historii jest osobliwy wypadek tytułowego bohatera. Fiszerowi podczas oddawania moczu odpada penis, który następnie trafia do muszli klozetowej i zostaje spuszczony wraz z jej zawartością. Olbrzymi sedes stanowi główny, trafnie pomyślany element scenografii. Bohater wyrusza w surrealistyczną podróż, aby odzyskać utraconą część ciała, a wraz z nią własną męskość.
W dramatach Levina życie bywa przecież wyjątkowo paskudne, a ludzkie aspiracje i pragnienia nieustannie zderzają się z fizjologią, upokorzeniem i absurdem istnienia. Gruca dobrze rozpoznaje ten rodzaj humoru. Prowadzi bohatera przez kolejne kraje, których mieszkańcy posługują się różnymi językami. Dowcipnym rozwiązaniem okazuje się postać wędkarza, właściciela łódki przewożącej Fiszera, mówiącego śląską gwarą.
Przedstawienie korzysta z prostych, lecz skutecznych środków teatralnych. Niewielka zmiana kostiumu czy odpowiednio dobrany rekwizyt wystarczają, aby aktor przeistoczył się w kolejną postać. Wykonawcy grają z werwą, dobrze odnajdując się w groteskowej konwencji i specyficznym humorze Levina.
Trudniej ocenić samą adaptację bez dokładnej znajomości dramatu. Można przypuszczać, że Gruca, będący jednocześnie reżyserem i adaptatorem, dokonał istotnych skrótów. Zastanawia zwłaszcza obecność licznych postaci, w tym historycznych i popkulturowych, takich jak Napoleon, caryca Katarzyna, Donald Trump, Marilyn Monroe czy Michael Jackson. Ich udział pozostaje epizodyczny, a większa część zespołu pojawia się właściwie tylko w jednej, stosunkowo krótkiej scenie zbiorowej.
Powstaje pytanie, czy materiału nie należałoby rozbudować, dając poszczególnym postaciom więcej miejsca. Spektakl ma potencjał, by funkcjonować w różnych przestrzeniach scenicznych. Obawiam się jednak, że jego żywot zakończy się na forumowym pokazie. Byłoby szkoda, ponieważ Gruca zaproponował przedstawienie pomysłowe, sprawnie zagrane i świadomie korzystające z groteskowej wyobraźni Levina.
„Jak umierają słonie duże i ciężkie?”. Dziecięca wyobraźnia wobec doświadczenia straty
Bohaterem dramatu Mariusza Gołosza jest dwunastoletni chłopiec, uczeń siódmej klasy, który zmaga się z trudnościami szkolnymi, dokuczaniem ze strony rówieśników z powodu otyłości, a przede wszystkim ze śmiercią ojca. Jego sposobem radzenia sobie z rzeczywistością staje się rozbudowany świat wyobraźni, zaludniony przez słoniowate stworzenia. Nieprzypadkowo dowiadujemy się, że ojciec chłopca nosił w szkole przezwisko „Słoń”. To zapewne jeden z impulsów do stworzenia fantastycznej rzeczywistości, która pozwala dziecku stopniowo oswajać doświadczenie straty.
Julia Fidelus, reprezentująca białostocką Filię Akademii Teatralnej, umiejętnie łączy realistyczne sytuacje z elementami surrealnymi. Nauczycielka i koleżanka z klasy pojawiają się w świecie chłopca, ale w pewnych momentach zakładają zwierzęce maski. Ich znaczenie pozostaje otwarte. Być może stają się wówczas symbolicznymi sojusznikami bohatera, uczestnikami jego wyobrażonej rzeczywistości.
Przestrzeń sceniczna została zorganizowana oszczędnie. Chłopiec przeważnie siedzi przy szkolnej ławce, która pełni również funkcję domowego stołu. Znajdują się na niej świecący globus i figurka dinozaura, przedmioty świadczące o zainteresowaniach bohatera. Matka ma natomiast własny, wydzielony pokoik.
Interesująco przedstawiono relację chłopca z matką. Oboje funkcjonują w nieco odrębnych przestrzeniach, czasami porozumiewają się nawet za pomocą urządzenia głośnomówiącego. Mimo trudności w codziennej komunikacji łączy ich silna więź uczuciowa. Fidelus pokazuje tę relację z wyczuciem, unikając nadmiernego sentymentalizmu.
W finale chłopiec powraca do rzeczywistości i pyta matkę, kiedy wspólnie odwiedzą grób ojca. To ważny moment przedstawienia, sugerujący gotowość do zmierzenia się ze stratą.
Największym atutem spektaklu jest jednak Jakub Jagielski, znakomicie obsadzony w roli dwunastolatka. Aktor buduje postać niezwykle wiarygodną, przekonując zarówno w scenach codziennych, jak i tych rozgrywających się w wyobraźni bohatera. Dzięki jego grze bez trudu przyjmujemy perspektywę chłopca, rozumiemy jego lęki, samotność i potrzebę stworzenia własnego świata. To interesujące przedstawienie, którego siła w dużej mierze wynika z trafnej decyzji obsadowej i umiejętnego prowadzenia aktora.
„Kto zabił mojego psa?”. Schulz bez słów
Twórczość Brunona Schulza od lat stanowi wyzwanie dla artystów próbujących przełożyć jego literacką wyobraźnię na język innych sztuk. W kinie najwybitniejszym przykładem pozostaje „Sanatorium pod Klepsydrą” Wojciecha Jerzego Hasa. Warto również przypomnieć animowaną „Ulicę Krokodyli” braci Quay.
Dominice Siwiec, reprezentującej wrocławską Filię Akademii Sztuk Teatralnych, w znacznym stopniu udało się uchwycić atmosferę prozy pisarza z Drohobycza. Jej zaledwie 35-minutowy szkic sceniczny pozwala widzom zanurzyć się w świecie Schulzowskich obrazów, skojarzeń i obsesji.
Przedstawienie jest niemal całkowicie pozbawione słów. Pada właściwie tylko komenda „aport” oraz, jeśli dobrze zapamiętałem, zdanie „muszę zabić ojca”. Milczenie zostaje znakomicie wykorzystane dzięki sugestywnej ścieżce dźwiękowej, która współtworzy atmosferę kolejnych scen.
Scenografia jest skromna. Na scenie znajdują się szafa i kanapa, a w głębi przesuwana zasłona. Z tych kilku elementów reżyserka buduje przestrzeń otwartą na kolejne skojarzenia. Szczególnie pomysłowo rozwiązano animację psa, którego postać powstaje właściwie z kawałka białego materiału.
W przedstawieniu odnajdujemy liczne odwołania do Schulzowskiego imaginarium. Pojawia się pies Nemrod, kobieta z pejczem przywodząca na myśl Adelę, czarne ptaki związane ze światem ojca oraz charakterystyczne zapętlenia czasu. Siwiec interesująco wykorzystuje ten ostatni motyw w scenach ceremonii pogrzebowych.
Udanym rozwiązaniem jest również przemiana białego płótna, wcześniej tworzącego postać psa, w ludzką sylwetkę przypominającą ducha. Przez otwory na oczy wydostają się z niej stworzenia kojarzące się ze Schulzowskimi karakonami. Ten obraz należy do najbardziej sugestywnych w całej realizacji.
Pewne wątpliwości budzi natomiast małpia maska, którą w niektórych momentach zakłada jedyny występujący w przedstawieniu aktor. Jej obecność wydaje się słabiej uzasadniona i trudno odnaleźć dla niej przekonujące miejsce w przyjętej koncepcji.
Mimo tego zastrzeżenia „Kto zabił mojego psa?” jest bardzo dobrym szkicem scenicznym. To określenie wydaje mi się zresztą trafniejsze niż pełnoprawne przedstawienie. W ciągu zaledwie pół godziny, niemal bez użycia słów, Dominika Siwiec potrafi zbudować świat bogaty w znaczenia, sugestywny plastycznie i konsekwentny w sposobie wykorzystania teatralnych środków wyrazu.
Pierwsze trzy obejrzane przeze mnie prezentacje pokazują, jak odmienne mogą być zainteresowania młodych reżyserów. Jan Gruca sięga po groteskę i brutalny humor Levina, Julia Fidelus koncentruje się na psychologii dziecka przeżywającego stratę, a Dominika Siwiec poszukuje scenicznego odpowiednika literackiej wyobraźni Schulza. Każda z tych prac zasługuje na uwagę, choć z różnych powodów. Szczególnie interesujące będzie obserwowanie, czy i w jaki sposób ich twórcy rozwiną zaprezentowane pomysły w kolejnych realizacjach.
Andrzej Jurkowski
16. Forum Młodej Reżyserii odbywa się w dniach 20–22 listopada 2026 roku w Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie. „Teatr dla Wszystkich” jest patronem medialnym wydarzenia.
fot. Igor Lach