Nie do końca lubię teatr
Z reżyserką Anną Smolar rozmawia Malwina Kiepiel.
fot. Karolina Jóźwiak
Z reżyserką Anną Smolar rozmawia Malwina Kiepiel.
fot. Karolina Jóźwiak
Spotykamy się przy okazji zbliżającej się premiery spektaklu „Sukcesja” i Twojego powrotu do Teatru Studio. Dlaczego Calderón de la Barca? Co sprawiło, że chciałaś dziś sięgnąć po ten ikoniczny tekst?
Zawsze lubiłam „Życie jest snem”, od lat myślałam o tej sztuce. Czytałam ją w liceum i pamiętam, jak analizowaliśmy ją na bardzo ciekawych zajęciach. Została ze mną figura Zygmunta, Segismunda, poddanego eksperymentowi. Wracam do pytań, które stawia Calderón. Po pierwsze, o władzę, nadużycia i okrucieństwo dorosłych wobec dzieci. Po drugie, interesuje mnie, jak autor wchodzi w dialog z antykiem. Dramat został napisany w baroku i pyta: dobrze, człowiek stoi wobec fatum, jest w pewnym sensie więźniem przepowiedni, ale czy istnieje wolna wola? Czy można doświadczyć wyzwolenia przez wybór, przez wybieranie dobra kosztem zła?
Zadając te pytania, autor tworzy obraz konkretnego królestwa: jako miejsce tego eksperymentu wybiera Polskę.
Co nadaje tej historii również nieco baśniowy charakter.
Tak, Polska jest u niego zdecydowanie baśniowa. Baśniowe jest też zagrożenie płynące z Moskwy i cała delikatnie sugerowana sytuacja geopolityczna. To dla mnie bardzo ciekawe, bo uruchamiamy jakiś zestaw pojęć odsyłających nas do współczesności, a jednocześnie sytuujemy się między wymiarem mitycznym a siłami nadprzyrodzonymi. Sen staje się tutaj determinujący.
Wspomniałaś o Zygmuncie jako człowieku, który niewiele może o sobie decydować, którego wolność jest ograniczona. Z drugiej strony Bazyl (ojciec), mimo okrucieństwa, o którym mówiłaś, chce dobrze dla swoich obywateli. Czy można zobaczyć w nim władcę na wskroś postępowego?
Owszem, postępowa jest jego gotowość do przeciwstawieniu się przepowiedni: rzuca wyzwanie fatum, pyta, czy można podważyć determinizm. Ale czy dobre intencje gwarantują postępowość? Nie. Na pewno jest postacią złożoną, kierującą się tak zwanym dobrem wyższym, dobrem ogółu. Ma jakąś wizję odpowiedzialności, która wykracza poza narcyzm i megalomanię. Z drugiej strony jego bezwzględność u Calderóna sprawia, że trudno odbierać jego rządy inaczej niż jako tyranię. My z tym dyskutujemy. W naszym przedstawieniu król jawi się faktycznie jako ktoś, kto chce zmian, a jednocześnie jest mocno uwikłany w rozmaite koncepcje i wpływy zewnętrzne.
Czyli jest gdzieś pomiędzy postępowością, pragnieniem nowoczesności i otwartości…
Chce podążać za zmianami społecznymi i obyczajowymi. Bierze na siebie odpowiedzialność za królestwo i podwładnych, a jednocześnie targają nim sprzeczne intencje i potrzeby. Przede wszystkim zaś nosi w sobie mroczną tajemnicę.
Kiedy wczoraj wracałam do tłumaczenia Jarosława Rymkiewicza, pomyślałam: Bazyl chciał dobrze, tylko mu nie wyszło. Gdyby przenieść to do dzisiejszych czasów, można znaleźć mnóstwo przykładów. Chciałem dobrze, a wyszło jak zwykle.
Jak w ogóle definiujemy dobro? Czy cel zawsze uświęca środki? I czy należy uznać, że kłamstwo jest wpisane w pracę polityka? W tym przypadku interesuje mnie człowiek kierujący się konceptami, które definiują monarchię: otrzymuje władzę od siły wyższej i ma poczucie absolutnej bezkarności. Czuje się ponad prawem. Co nie zmienia faktu, że wzburzenie ludu może doprowadzić do upadku. Dochodzi do chaosu i wojny domowej.
Zawsze lubiłam „Życie jest snem”, od lat myślałam o tej sztuce. Czytałam ją w liceum i pamiętam, jak analizowaliśmy ją na bardzo ciekawych zajęciach. Została ze mną figura Zygmunta, Segismunda, poddanego eksperymentowi. Wracam do pytań, które stawia Calderón. Po pierwsze, o władzę, nadużycia i okrucieństwo dorosłych wobec dzieci. Po drugie, interesuje mnie, jak autor wchodzi w dialog z antykiem
W rozmowie z miesięcznikiem „Teatr” mówiłaś o możliwości uwolnienia się od roli ofiary. Czy w przypadku postaci Zygmunta możemy mówić o podobnym procesie?
Zdecydowanie. Zygmunt przechodzi drogę ciągłego uwalniania się na nowo. Patrzę na wyzwalanie jako proces cykliczny, który nigdy nie jest ostateczny. Odbywa się w bólach, wywołuje też u innych ludzi bardzo trudne, sprzeczne emocje. Zygmunt jest wymagającym partnerem do rozmowy, trudno mu zaufać.
Drugą postacią, której w naszym przedstawieniu nie daje się wpakować w rolę ofiary, jest Rosaura. U nas jest siostrą Zygmunta i córką Bazyla.
Zmieniłaś więc układ rodzinny.
Tak. Zamiast kuzyna z Moskwy, Astolfa, mamy Astolfę, babcię, czyli matkę Bazyla. Estrella jest z kolei żoną Bazyla, a więc macochą Rosaury i Zygmunta. To osoby mocno powiązane, uwikłane w rodzinną konstelację.
Rosaurze również zostaje odebrane coś, do czego ma prawo. Można powiedzieć, że staje przed wyborem: przyjąć rolę ofiary albo jej odmówić i szukać sposobu na wywalczenie własnej drogi, własnej niepodległości.
Dlaczego zdecydowałaś się zmienić płeć Astolfa?
Zmieniłam przede wszystkim funkcję trzech postaci kobiecych. Gry miłosne, qui pro quo i kwestie honoru u Calderóna wydały mi się dosyć archaiczne. Ten wymiar sztuki interesował mnie najmniej. Prawdopodobnie niejedna osoba reżyserująca mogłaby ciekawie ten wątek opowiedzieć. We mnie wywołał jedynie nudę i niechęć.
Chciałam natomiast pokazać postacie, które bardzo się boją. Lęk kieruje w tym świecie decyzjami rodzinnymi i politycznymi. Boją się również dlatego, że są mocno związane ze sobą.
Interesują mnie stosunki między dorosłymi a dziećmi, między rodzicami a ich potomkami, dlatego potrzebowałam wielopokoleniowej rodziny. Interesowała mnie babcia i Sonia Roszczuk w tej roli, również jako pewnego rodzaju źródło tej całej opowieści o determinizmie.
Skoro wspomniałaś o archaiczności: kiedy wczoraj wracałam do tekstu w przekładzie Rymkiewicza, uderzyła mnie jego poetyckość. Tymczasem polski teatr coraz częściej posługuje się językiem dosadnym, mówiącym wprost. Co może dziś zdziałać na scenie tak poetycki tekst jak „Życie jest snem”?
To dla mnie ważne pytanie, bo dotyka samej natury naszej obecnej pracy. Osobiście lubię dosadny język. Lubię język teatralny bliski temu, jak rozmawiamy w domach, w pracy, na ulicy. Lubię też, kiedy każda postać ma własny sposób mówienia, swoje tiki, przyzwyczajenia i muzyczność.
Jednocześnie bardzo pragnęłam zrobić miejsce dla tej poezji i ona się pojawia. Tak naprawdę sięgamy po nieliczne fragmenty Calderóna, zarówno w tłumaczeniu Rymkiewicza, jak i w tłumaczeniu Szujskiego. To dosłownie pięć, sześć fragmentów, najczęściej śpiewane przez błazna. Gra go Magda Gajdzica, z którą kilkakrotnie współpracowałam. Błazen jest postacią w pewnym sensie symboliczną, choć reprezentuje też bardzo konkretny obszar naszego życia publicznego. Za pytaniem o język kryje się również kwestia tego, co Calderón otwiera przed nami w wymiarze filozoficznym. Ta poezja przynosi wyzwanie: zaprasza do refleksji, która pozwala oderwać się od doraźności, ale też pozwala przekroczyć baśniowość.
Na tym chyba polega teraz nasza praca: na budowaniu języka pomiędzy czymś bardzo współczesnym, realistycznym w relacjach i napięciach, a warstwą interpretacyjną, może nie transcendentną, ale na pewno wprowadzającą nas w zagadnienia filozoficzne.
Osobiście lubię dosadny język. Lubię język teatralny bliski temu, jak rozmawiamy w domach, w pracy, na ulicy
„Orfeusz”, „Antygona w Molenbeek”, „Kopciuszek”, teraz Calderón. Wracasz do historii mocno zakorzenionych w naszej wyobraźni. Co pozwalają Ci zobaczyć we współczesnym człowieku? Oglądałam te przedstawienia, a do niektórych wracałam kilkukrotnie. Choćby do „Orfeusza”.
Do tych opowieści antycznych czy archetypicznych dodałabym jeszcze „Dybuka” i „Halkę”. One bardzo nas kształtują jako zbiorowość. Balansuję też na pograniczu kultur, którymi jestem od zawsze karmiona. Calderón wziął się z mojej francuskiej edukacji. Mam zresztą wrażenie, że jest mocniej zakorzeniony w świadomości osób kończących liceum we Francji niż w Polsce. Po prostu zajmuje wyższe miejsce na liście lektur.
Ciekawi mnie, czy „Życie jest snem” rzeczywiście należy do powszechnie znanego kanonu, do którego ludzie sięgają pamięcią i mniej więcej wiedzą, co jest w nim zapisane. Ale to mnie nie martwi. Zakładam, że nasz spektakl opowiada swoją historię niezależnie od oryginału. Wspaniale, jeśli można z kimś porozmawiać o naszym dialogu z Calderónem. Wspaniale też, jeśli ktoś sięgnie po jego tekst przed przedstawieniem albo po nim.
Mam poczucie, że takie teksty kultury pozwalają zobaczyć nas, współczesnych ludzi, wciągniętych w bardzo szczególne zmiany. Żyjemy przecież w czasach, które wciąż trudno nazwać i zdefiniować. Mam wrażenie, że nawet pandemia nie została jeszcze dostatecznie przemyślana i opisana jako zjawisko, które niesłychanie wpłynęło na bieg ludzkości, na społeczeństwa.
Te teksty pozwalają wznieść się trochę wyżej, nabrać tlenu i spojrzeć z nieoczywistej perspektywy na miejsce, w którym się znajdujemy. Pozwalają też, a tak jest na pewno w przypadku Calderóna, wracać do fundamentalnych pytań o moralność, władzę i przemoc. Robić to w inny sposób, niż mogłaby to robić stricte współczesna opowieść political fiction.
My się owszem bawimy tym gatunkiem, postacie prowadzą intrygę, którą chce się odkrywać. Tajemnica i kłamstwo są dla nas, odbiorców, bardzo mocnym zapalnikiem. To odsyła nas również do pytania o prawdę i do bólu związanego z jej doświadczaniem.
Zygmunt może przecież doświadczać rozwarstwienia własnego „ja”. W którym momencie jest prawdziwy? Kiedy to, co odbierają jego zmysły, jest prawdą?
I czy może ufać swojej pamięci? Czym jest pamięć, jak bardzo potrafi być zdradliwa, ale też jak łatwo inni ludzie mogą podważyć nasze zaufanie do niej?
Dziś doświadczamy zbiorowego bólu związanego z tym, jak trudno zaufać w to, że prawda może być dostępna. Czyjś wizerunek i głos można zmanipulować właściwie w sekundę. Nieustannie uczymy dzieci, jak odróżniać w Internecie treści sfałszowane od prawdziwych, a czasem już nikt nie wie, co jest wiarygodnym źródłem. A to wszystko zaczyna bardzo mocno wpływać na politykę, na to, kto zdobywa władzę. Myślę, że jest to szalenie dotkliwe.
Czy to pewna nowość w Twojej pracy? Zazwyczaj skupiałaś się na relacjach międzyludzkich, rodzinnych. Tutaj mocno wkracza polityka.
W tym sensie, że protagonistami są ludzie posiadający władzę i mamy figurę króla Polski. Jeśli jednak chodzi o polityczność, mam poczucie, że ten spektakl jest równie polityczny jak inne przedstawienia zajmujące się mechanizmami przemocy. To na pewno stały motyw mojej pracy, obszar, który zawsze mnie interesuje.
Nawet kiedy w „Kopciuszku”, spektaklu dla dzieci, opowiadaliśmy o rodzinie, to interesowały mnie właśnie mechanizmy przemocy. Jak umawiamy się na pewien pakt, który pozwala nadużywać władzy: rodzicowi, szefowi w pracy, władcy czy nauczycielowi.
Ale jeśli chodzi o przyglądanie się rządzącym, próbuję sobie przypomnieć, czy wcześniej robiłam coś podobnego. Szekspira nigdy nie wystawiałam.
Dlaczego dotąd nie sięgnęłaś po Szekspira?
Właśnie, dlaczego? Najwyraźniej w tych opowieściach jest coś, co jeszcze nie do końca mnie uruchamia. U Calderóna nadzwyczajność i okrucieństwo eksperymentu sprawiły, że od dawna wiedziałam: chcę to zobaczyć. Kiedy jakiś pomysł dramaturgiczny prowokuje pragnienie zobaczenia danej sytuacji na scenie, to raczej wiem, że warto to robić.
Żyjemy przecież w czasach, które wciąż trudno nazwać i zdefiniować. Mam wrażenie, że nawet pandemia nie została jeszcze dostatecznie przemyślana i opisana jako zjawisko, które niesłychanie wpłynęło na bieg ludzkości, na społeczeństwa
Mówisz o okrucieństwie i potrzebie przyglądania się mu. Tymczasem, przygotowując się do naszego spotkania, zastanawiałam się, co tak przyciąga mnie do Twoich spektakli. Pomyślałam, że jest w nich próba ocalenia resztek świata, przywrócenia wartości, również tych związanych z relacjami rodzinnymi. A także możliwości decydowania o własnym losie, o której rozmawiałyśmy przy Calderónie. Czy rozpoznajesz w tym coś ważnego dla swojego teatru?
Osobiście mam w sobie bardzo dużo wiary w człowieczeństwo i nasze miejsce na Ziemi, jakkolwiek problematyczne byłoby zamieszkiwanie przez nas tej planety. Faktycznie potrzebuję pokazywać takie skrawki rzeczywistości, w których możemy doświadczyć nadziei czy energii sprawczej. To chyba pozwala z determinacją odchodzić od roli ofiary.
Interesuje mnie podważanie naszych umów społecznych opartych na przemocy czy dyskryminacji, żeby dostrzec szczeliny, w których istnieje alternatywa. Żeby poczuć, że również jako zbiorowość, mimo trudności i konfliktów, jesteśmy w stanie budować coś wspólnie, w dialogu. Bardzo w to wierzę, więc prawdopodobnie to właśnie wybrzmiewa.
Wyleczyłam się natomiast z syndromu ratowniczki. Na pewnym etapie życia zjadało mnie przekonanie, że trzeba wszystko natychmiast uratować, a w związku z tym bardzo ciężko pracować na każdym poziomie swojego życia. Już tak nie mam.
Teraz interesuje mnie także sam czas spotkania. Teatr trwa przez określony czas. Wiemy, że nie można zrobić pauzy i obejrzeć później. Jesteśmy razem w jednym pomieszczeniu, chyba że ktoś wyjdzie w trakcie. Ten wspólny czas jest prezentem, który dajemy sobie nawzajem. Jak dobrze go spożytkować?
Na tym etapie interesuje mnie chyba szansa przeniesienia się na inny poziom postrzegania rzeczywistości i siebie w niej.
O czym warto dziś mówić w teatrze?
Nie widzę ograniczeń. Uważam, że warto mówić absolutnie o wszystkim, od tematów najbardziej trywialnych po najbardziej wzniosłe. Pytanie: jak? Pytania o formę, język, wyzwanie, przekraczanie zastanych formatów i konwencji są kluczowe, żeby teatr przetrwał. Pod tym względem uważam, że żyjemy w bardzo dobrym kraju.
Dlaczego tak uważasz? Masz przecież porównanie choćby z Francją.
Mam poczucie, że teatr publiczny wciąż ma w Polsce mocną pozycję, mimo trudności i cięć. W porównaniu z różnymi krajami Zachodu jesteśmy naprawdę w dobrej sytuacji. To daje szansę na rozwój i eksperymenty.
Oczywiście w ostatnich latach, zwłaszcza po pandemii, obserwujemy pewne usztywnienie gotowości do eksperymentowania i podejmowania ryzyka. Wiąże się ono z niepokojem o frekwencję oraz z interpretacjami tego, czego widz chce, a czego już nie chce. Te interpretacje bywają moim zdaniem wypaczone.
Nadal jednak mamy twórców i twórczynie starszego, średniego i najmłodszego pokolenia, którzy myślą bardzo niesztampowo i oryginalnie: o dramaturgii, sztukach wizualnych, o samym kontakcie z widzem.
Skoro wspomniałaś o tym, czego widz chce, a czego nie chce, to do kogo Ty kierujesz swój teatr?
Szczerze mówiąc, często myślę o ludziach, którzy nie lubią teatru.
Bo wiesz, ja sama nie do końca lubię teatr.
Naprawdę nie lubisz teatru?
Powiedziałam: nie do końca. Nieraz doświadczam w teatrze wielkiego szczęścia i uniesień, ale niestety bardzo często czuję głęboką niechęć do tego, jakim teatr jest medium i co się w nim wydarza.
Mam sporo znajomych niezwiązanych z teatrem. Czasem są to ludzie filmu czy sztuk wizualnych, a czasem osoby wykonujące zupełnie inne zawody. Często rozmawiam z nimi o teatrze. Naprawdę rozumiem wiele ich obserwacji i zastrzeżeń. Sama je czuję.
Pracując w pewnym sensie zwracam się do tego miejsca w sobie, w którym wobec teatru odczuwam ostrożność i wątpliwości, bez egzaltacji. Jednocześnie czuję wielką miłość do teatru i do tego zawodu. Interesuje mnie więc dialog z tym, jak teatr ewoluuje: do czego już niekoniecznie chcę wracać, a co chcę otwierać.
Widzowie też się zmieniają.
Zdecydowanie. Bardzo interesuje mnie dialog z młodym widzem, takim szesnaście plus, a nawet trochę młodszym. To osoby wchodzące w wiek niezwykłej chłonności. Jeśli trafią na dobrych nauczycieli, mogą mieć kontakt z naprawdę istotnymi pytaniami filozoficznymi, etycznymi, związanymi z edukacją obywatelską czy społeczną. Ciekawie jest podejmować z nimi rozmowy na temat naszego świata, polityki, wartości. Opowieść o Zygmuncie jest też pytaniem o możliwy pakt zaufania, o odbudowę dialogu z młodszym pokoleniem.
Ostatnio ogromnie mnie ucieszyła rozmowa o żałobie i zbiorowych rytuałach. Kilka dni temu na „Orfeusza” przyszła grupa licealna. Takie spotkania są nieoczywiste i dość ryzykowne: środek tygodnia, w południe zagrać opowieść o stracie, o antyku i o nas, dziś. Właśnie takie wyzwania mnie interesują.
Interesuje mnie podważanie naszych umów społecznych opartych na przemocy czy dyskryminacji, żeby dostrzec szczeliny, w których istnieje alternatywa. Żeby poczuć, że również jako zbiorowość, mimo trudności i konfliktów, jesteśmy w stanie budować coś wspólnie, w dialogu. Bardzo w to wierzę
Chciałabym teraz zapytać o osoby, z którymi pracujesz. Poznałam niedawno Annę Met przy okazji spektaklu Doroty Ignatjew w Katowicach. Porozmawiałyśmy, opowiadała mi o współpracy z Tobą. Przygotowała tam bardzo dobre kostiumy. Od lat pracujesz z gronem bliskich Ci twórców. Co daje taka ciągłość, współpraca ze sprawdzonymi ludźmi?
Ostatnio zdałam sobie sprawę, że jestem długodystansowcem. Lubię relacje, które rozwijają się przez lata. Jeśli mam szczęście poznać osobę twórczą, z którą czuję chemię, wspólnotę estetyczną, intelektualną, podobną wrażliwość, to niełatwo ją puszczam.
Anna Met, Jan Duszyński, Rafał Paradowski, Paweł Sakowicz, duet Enchanted Hunters, Natalia Fiedorczuk – to osoby, z którymi od lat prowadzę dialog. Bardzo mnie on wzbogaca i interesuje.
W samej pracy z takimi osobami jak Ania czy Janek rozumiemy się błyskawicznie. Poziom wzajemnego zaufania pozwala też odpuszczać kontrolę. To mnie bardzo interesuje w zawodzie, który jest mocno związany z kontrolą: z panowaniem nad wieloma wymiarami pracy, sprawdzaniem różnych rzeczy, choćby tego, jak spektakl opowiada się na zewnątrz.
Angażuję się właściwie na każdym poziomie budowania tej rzeczywistości, a jednocześnie ogromnie potrzebuję ufać i odpuszczać kontrolę. To szczęśliwe doświadczenie, bo wtedy wydarza się coś, czego zupełnie bym nie zaplanowała.
W „Sukcesji” dajesz też dużo swobody aktorom. Spektakl powstaje przecież w dialogu z nimi.
Tak. Często opowiadam o tej metodzie pracy, bo została już również usankcjonowana prawnie. Od lat proponuję zespołom aktorskim taki sposób współpracy.
Nad scenariuszem długo pracuję sama, lub z dramaturżką czy dramaturgiem. Przy „Orfeuszu” był to Tomasz Śpiewak, przy Kobiecie samotnej – Natalia Fiedorczuk. Budujemy strukturę, opowieść, wątki, dramaturgię. Natomiast warstwa słowna powstaje w dużej mierze we współpracy z osobami aktorskimi, poprzez improwizacje na próbach. To one prowadzą do ostatecznego brzmienia tekstu.
Na tym etapie pracy nad „Sukcesją” mamy już gotowy scenariusz, ale jest on wynikiem tygodni improwizowania. Jeszcze wczoraj, trochę w ostatniej chwili, zmieniłyśmy wspólnie z aktorkami jedną scenę. Czułyśmy, że nie daje nam tego, czego szukamy. Zaimprowizowałyśmy ją na nowo, szybko udało mi się ułożyć tekst na nowo i już dzisiaj się go uczą.
Ten tryb pracy jest mi najbliższy, pozwala mi być najbliżej tego, jak chcę opowiadać o świecie, w poczuciu wolności, ale też uruchamiając polifoniczną materię. A zespół aktorski wchodzi absolutnie świadomie w każdy moment spektaklu, bo najpierw doświadcza go od wewnątrz. Najpierw wchodzi w sytuację, a dopiero później uczy się tekstu.
Postać znajduje się w konkretnym położeniu, zmaga się z czymś, musi coś dla siebie wywalczyć, czemuś stawić opór. Osoba aktorska nurkuje głęboko w tę bardzo specyficzną sytuację. Z niej rodzą się słowa, które są wypadkową tego, co dzieje się wewnątrz.
Dla mnie to odwrócony proces. Później aktorzy uczą się tekstu, który staje się bardzo dokładną partyturą, ustaloną co do przecinka. Pracujemy nad rytmem, napięciami, intencjami, ale oni już tak naprawdę wszystko wiedzą.
Chciałabym jeszcze wrócić do publiczności. Ostatnio mam wrażenie, że polski teatr opowiada sobie jakąś historię, a widz jest gdzieś obok. Wspomniałaś o trudnościach z docieraniem do publiczności.
Z tą niską frekwencją… Nie jestem pewna, czy rzeczywiście tak jest, mam trochę inne doświadczenie. Na pewno tak bywa ale czy mamy tu do czynienia z jakimś konkretnym zjawiskiem?
Dane frekwencyjne tego nie potwierdzają. Polacy jednak lgną do teatru.
No właśnie. To jest więc jakiś bacik dyrektorów na nas, osoby reżyserujące. A przede wszystkim na młode twórczynie i twórców, którzy dopiero wchodzą w ten zawód. Wymaga się od nich proponowania opowieści, która dobrze się sprzeda.
Chyba zawsze istniały te dwa nurty, tylko mam wrażenie, że ostatnio dyrektorzy trochę o tym zapominają. Sięgnęłam niedawno do książki o Alinie Obidniak, ważnej postaci teatru jeleniogórskiego. Na niewielkiej, prowincjonalnej scenie zbudowała teatr dzięki swojej charyzmie, ale również przekonaniu, że obok tradycyjnego repertuaru jest miejsce na teatr poszukujący, ambitny, proponujący inną formę. Stworzyła warunki do takich poszukiwań. Dzięki temu mógł tam zaistnieć Krystian Lupa, którego zaprosiła. Może dziś dyrektorzy zapominają o tej możliwości?
Nie wszyscy. Są tacy, którzy rzeczywiście pozostają otwarci na ryzyko. Pytanie, czy możemy zagwarantować to na poziomie struktury: żeby niektóre sceny miały wpisane w statucie eksperyment i dostępność dla najmłodszych twórców, żeby mogli szukać własnego języka i odkrywać swoją osobną ścieżkę?
Myślę jednak również o samym widzu. Czy czujesz, kiedy przedstawienie traci kontakt z publicznością? Choć w Twoim przypadku trudno mi wskazać taką sytuację. Kilkakrotnie oglądałam „Orfeusza” i obserwowałam reakcje widzów. Były poruszające, w kilku momentach wiele osób płakało. Pamiętam scenę, w której Mateusz Górski próbuje skontaktować się ze swoją nieżyjącą mamą. Obok mnie siedzieli młodzi ludzie, dziewczyny płakały. To było niesamowite.
Szczerze mówiąc, w Polsce mam dosyć dobre doświadczenia z kontaktem z publicznością. Przy bardzo różnych przedstawieniach. „Antygona w Molenbeek” jest przecież zupełnie innym spektaklem, bardzo formalnym w porównaniu z tymi, do których tworzę scenariusze. Tutaj pracowałam z gotowym tekstem. A jednak ten kontakt istnieje, zawiązuje się pewien pakt, dochodzi do dobrego spotkania.
Mam natomiast ciekawe doświadczenia zagraniczne. Kiedy pracowałam w Wilnie czy w Monachium, spektakle spotykały się z pozytywnym odbiorem, a jednocześnie frekwencja bardzo szybko spadała. Zastanawiałam się, czy rzeczywiście potrafię zbudować tam dialog. W obu tych miastach pracowałam dwukrotnie, więc jakaś wspólna historia już się zawiązała. Ale czy jestem w stanie szczerze budować teatralną rzeczywistość w miejscu, w którym sama nie jestem ani trochę zakorzeniona?
Ostatnio zadaję sobie to pytanie, bo stoję przed decyzjami dotyczącymi tego, gdzie pracować i jaki widzę w tym sens. Z jednej strony to pasjonujące doświadczenia: zupełnie inna rzeczywistość, inne miejsce, w którym można przez jakiś czas pożyć, poobserwować i spróbować zbudować most. Z drugiej zastanawiam się, na ile to, co tworzę wspólnie z ludźmi spotkanymi na chwilę, jest jeszcze bardziej efemeryczne? A może w tym właśnie jest jakiś sens?
Ostatnio zdałam sobie sprawę, że jestem długodystansowcem. Lubię relacje, które rozwijają się przez lata. Jeśli mam szczęście poznać osobę twórczą, z którą czuję chemię, wspólnotę estetyczną, intelektualną, podobną wrażliwość, to niełatwo ją puszczam
Wejście na chwilę w inną rzeczywistość? Przyznaję, że nie udało mi się dojechać na „Ptaki”. Kiedy sprawdzałam repertuar, grano je bardzo rzadko.
Niestety „Ptaki” szybko zeszły z afisza, po półtora sezonu.
To bardzo ciekawy przypadek. Przez tydzień graliśmy ten spektakl w Helsinkach, ponieważ festiwal Espoo był naszym koproducentem. Odbiór był niesamowity, ludzie po spektaklu bardzo poruszeni, chcieli z nami długo rozmawiać, ten obraz perfidnie sączącej się przemocy psychicznej mocno z nimi rezonował.
Później z zespołem aktorskim długo analizowaliśmy, dlaczego w Wilnie publiczność przyjmuje spektakl z pewną rezerwą. Doszliśmy do wniosku, że w Finlandii temat przemocy jest na tyle przepracowany, że przedstawienie dotyczące przemocy psychicznej, symbolicznej i ekonomicznej jest dla widzów czytelne mrożące. Dostrzegają to, co się wydarza, również między słowami.
Natomiast zdaniem aktorów, dla litewskiej publiczności przemoc ukazana w ten sposób mogła wydawać się powierzchowna czy niekonkretna, właśnie dlatego, że pozostaje ukryta, dotyczy drobnych perfidnych przesunięć a nie jawnych ciosów. To była opinia zespołu. Sama nie ośmieliłabym się tak interpretować potencjalnego odbioru publiczności, która jest mi nadal dość obca.
Był to dla mnie ciekawy wniosek dotyczący również kuratorowania spektaklu: czy ówczesna dyrekcja zapraszając nas, ekipę z zagranicy i przyjmując ten pomysł na spektakl mogła przewidzieć, że taki rodzaj opowieści minie się z widzem? Może nie. I uważam, że dobrze, że dostaliśmy zielone światło, lepiej takich propozycji nie cenzurować. Jednak właśnie dopiero w kontakcie z publicznością fińską, obserwując zupełnie inny odbiór zrozumiałam, jak trudno przychodząc z innego kraju wyczuć pewne niuanse. Mam poczucie, że obecnie ten spektakl znacznie mocniej rezonowałby w Polsce.
W Twojej pracy powracają kwestie tożsamości, pamięci i relacji społecznych. U Calderóna również je odnajdujemy. Spróbujmy więc spiąć tę rozmowę klamrą: co łączy Twoje poszukiwania i dokąd chciałabyś teraz pójść?
Nie wiem. Jestem chyba w takim momencie, w którym czuję duże spełnienie przy tej pracy. Jestem w niej bardzo zanurzona i niechętnie myślę o przyszłości. Te tematy całkowicie wypełniają mi horyzont.
Jestem już umówiona na kolejne tytuły, ale z miejsca, w którym znajduję się teraz, wydają mi się odległe. Nie wiem, jaką będę osobą, kiedy przystąpię do pracy nad nimi, choćby za pół roku. Mówię o pisaniu scenariusza, bo do prób jeszcze daleko.
W tym sezonie nie robię już żadnego spektaklu, z czego bardzo się cieszę. Chcę właśnie dać sobie czas na pytanie: w którą stronę iść? Mam różne wątpliwości.
Czasem myślę o swojej historii rodzinnej i korzeniach, również żydowskich. Zastanawiam się, czy chciałabym opowiedzieć o osobistym postrzeganiu tego doświadczenia.
Cały czas bardzo porusza mnie pytanie o to, kim są dzieci, jaką rolę spełniają w naszych społeczeństwach. To na pewno wątek przewijający się przez wiele moich prac. Nie wiem jednak, jak chciałabym go rozwijać. To również zmienia się wraz z tym, kim stopniowo stają się moje dzieci, które są już nastolatkami.
Bardzo interesuje mnie patrzenie na rzeczywistość oczami osób urodzonych po 2000, a nawet po 2010 r. Zrozumienie ich i spojrzenie z ich perspektywy to naprawdę wyzwanie. Wiąże się z porzuceniem własnej wszechwiedzącej postawy.
Interesuje mnie też odkrywanie nowych narzędzi, jak ostatnio na planie teatru TV, czy w relacji z artystami posługującymi się zupełnie innymi środkami, jak Ryfa Ri przy „Kobiecie samotnej” czy podczas wieloletniej współpracy z Pawłem Sakowiczem. Podobnie było z pracą z lalką dzięki talentowi i wiedzy Natalii Sakowicz. To badanie teatralności poprzez narzędzia, których sama jeszcze nie znam. One również odsłaniają nowe, potencjalne tematy.
Nie boisz się takich eksperymentów, szukania nowych środków?
Uwielbiam to. Kryje się w tym ogromna przyjemność, a przyjemność doświadczana w sali prób absolutnie przekłada się na relację z widzem.
Jakie eksperymenty pojawią się więc w „Sukcesji”, oprócz śpiewania poezji?
Myślę, że nie ma tutaj jednego wyraźnego eksperymentu. Może jest nim eksperyment dramaturgiczny: pytanie, czy można stworzyć filozoficzne political fiction. W to nigdy wcześniej się nie bawiłam. Na poziomie pisania tekstu to duże wyzwanie. Wymaga sporej precyzji i świadomości tego, jak podąża uwaga widza.
Na początku mówiłaś, przywołując postawę Zygmunta, o wolności wyboru. To pytanie egzystencjalne, ale również pytanie o rozróżnianie dobra i zła. Mam wrażenie, że coraz częściej tracimy z oczu postawę humanistyczną.
Nie umiem stawiać takich diagnoz. Mam wrażenie, że te dwie siły, nazwijmy je cyniczną i humanistyczną, ścierają się. Rozmawiamy po zwycięstwie demokratów w Stanach, które pokazuje jednak, że istnieją granice tego, ile cynizmu i przemocy można znieść. Oczywiście to jeszcze nie jest różowa opowieść o tym, że nastąpi koniec Trumpa.
Na pewno mamy wybór w kwestii tego, po jakie media sięgamy rano. Nie jesteśmy skazani na głos dziennikarzy, którzy tylko dolewają oliwy do ognia albo nakręcają strach. Dobieranie sobie myślicieli i publicystów, którzy naprawdę nas nakarmią i zainspirują, jest dziś dużym wyzwaniem i wymaga uważności. I nie chodzi tu o zamykanie się w jednej komfortowej strefie światopoglądowej. Sama z ciekawością sięgam po podcasty i programy z różnych politycznych światów.
Jestem natomiast bardzo uważna na to, w jakiej kondycji się znajduję, kiedy sięgam po coś odległego od moich duchowych potrzeb. Mam wrażenie, że w momentach zmęczenia czy rozedrgania człowiek może stracić zdolność zachowania dystansu i wybierania świadomie tego, co chce zabrać ze sobą dalej, a co odrzucić.
Nie zmienia to faktu, że ambitne analizy i rozmowy, które pozwalają głębiej coś przemyśleć albo przekroczyć polaryzację, istnieją. Są dostępne. Trzeba tylko wykonać wysiłek, żeby po nie sięgnąć.
„Teatr Polonia serwuje ostatnio smakowite monodramy”
Używamy plików cookie, aby poprawić jakość przeglądania, wyświetlać reklamy lub treści dostosowane do indywidualnych potrzeb użytkowników oraz analizować ruch na stronie. Polityka Prywatności
Niezbędne pliki cookie przyczyniają się do użyteczności strony.
Umożliwiają stronie zapamiętanie informacji zmieniających wygląd.
Pomagają zrozumieć, jak użytkownicy zachowują się na stronie.
Stosowane w celu śledzenia użytkowników i wyświetlania reklam.