„Inwazja”, „M jak Morinj” i „Czarna skrzynka” znalazły się w jesiennym programie Teatru na Faktach Instytutu Grotowskiego.
plakat: Instytut Grotowskiego we Wrocławiu
Wszystkie trzy przedstawienia powstały na podstawie autentycznych świadectw i dokumentów. Program uzupełnią warsztaty poświęcone pracy z materiałem historycznym oraz spotkanie z artystami.
Życie dostarcza historii, których dramaturgii trudno byłoby dorównać fikcji. Bywają wśród nich doświadczenia przemocy, wojny i wykluczenia, ale również intymne świadectwa przemijania, samotności oraz prób ocalenia pamięci. Teatr dokumentalny sięga po takie opowieści, przywracając głos ich bohaterom i konfrontując widzów z wydarzeniami, które często pozostają poza społeczną świadomością.
Jesienny program Teatru na Faktach w Instytucie Grotowskiego obejmuje trzy przedstawienia podejmujące różne aspekty ludzkiego doświadczenia. Po raz pierwszy na tej scenie zaprezentują się artyści z Czarnogóry, którzy przywiozą spektakl „M jak Morinj”, poświęcony zbrodniom popełnionym w obozie jenieckim podczas wojny na Bałkanach. Do repertuaru powrócą również dwie czerwcowe premiery: „Inwazja”, opowiadająca o sytuacji kobiet podczas wojny i społecznych mechanizmach ich oceniania, oraz „Czarna skrzynka”, przywołująca ostatnie miesiące życia poetki Urszuli Kozioł.
Wszystkie wydarzenia odbędą się w Sali Teatru Laboratorium Instytutu Grotowskiego we Wrocławiu.
Jesienny program otworzy „Inwazja”, spektakl kobiecego kolektywu artystycznego, przygotowany na podstawie tekstu Aliny Sarnackiej w reżyserii Aliny Kostiukovej. Przedstawienie będzie można zobaczyć 20 i 21 listopada o godz. 19.00. Pokazy odbywają się również w ramach projektu „Perform[ing] Poland”.
Twórczynie podejmują temat sytuacji kobiet, które w czasie wojny muszą walczyć o przetrwanie, a jednocześnie mierzyć się z patriarchalnymi ograniczeniami, społecznymi oczekiwaniami i surowymi ocenami dotyczącymi ich życiowych wyborów.
W centrum przedstawienia znajdują się historie seksworkerek oraz dwóch kobiet o odmiennych życiorysach, które występują w identycznych kostiumach. Ten zabieg sceniczny pozwala zwrócić uwagę na mechanizm społecznego osądzania kobiet. Ich indywidualne doświadczenia, okoliczności podejmowanych decyzji i osobiste historie często okazują się mniej istotne niż narzucone im wyobrażenia i stereotypy.
Wojna dodatkowo zaostrza te mechanizmy. Kobiety stają wobec przemocy, zagrożenia życia i konieczności podejmowania dramatycznych decyzji, a jednocześnie podlegają ocenom wynikającym z utrwalonych norm społecznych. Spektakl stawia pytania o prawo do samostanowienia, kobiecą podmiotowość i granice społecznej kontroli.
„Inwazja” łączy temat wojennego doświadczenia z refleksją nad nierównościami płciowymi. Twórczynie przyglądają się temu, jak łatwo odbiera się kobietom prawo do własnej historii i jak trudno uwolnić się od społecznych osądów.
Zespół „Inwazja” tworzą Anastasia Ivasova, Alina Kostiukova, Rimma Tyshkevych i Lolita Zhuravlova. Artystki zajmują się społecznymi i genderowymi nierównościami dotyczącymi kobiet, zarówno w twórczości artystycznej, jak i w życiu społecznym.
Ich projekty służą inicjowaniu dialogu, podejmowaniu istotnych problemów społecznych oraz wzmacnianiu obecności kobiecych głosów w kulturze. Kolektyw koncentruje swoją działalność na teatrze dokumentalnym, performansie i sztuce zaangażowanej społecznie.
Autorką tekstu spektaklu jest Alina Sarnacka, a reżyserką Alina Kostiukova. Na scenie występują Anastasia Ivasova, Alina Kostiukova, Rimma Tyshkevych i Lolita Zhuravlova. Muzykę przygotował Ilya Semashkevich.
Informacje organizacyjne
Spektakl zostanie zaprezentowany w piątek i sobotę, 20–21 listopada 2026 roku, o godz. 19.00 w Sali Teatru Laboratorium Instytutu Grotowskiego.
Wstęp jest wolny, jednak wymagane jest pobranie bezpłatnej wejściówki.
Przedstawienie przeznaczone jest dla widzów pełnoletnich (18+). Zawiera treści wrażliwe dotyczące przemocy seksualnej, przemocy, wojny, dyskryminacji oraz czynności o charakterze seksualnym. W spektaklu występują również bodźce sensoryczne.
Więcej informacji: https://grotowski-institute.pl/wydarzenia/inwazja-jesien-na-faktach/
Najważniejszym międzynarodowym wydarzeniem jesiennego programu będzie prezentacja spektaklu „M jak Morinj” w reżyserii Dragany Tripković. Przedstawienie grupy ATAK/Juventas z Czarnogóry zostanie pokazane 28 listopada o godz. 19.00 w ramach projektu „ABC (Arts / Borders / Communities) – The Alphabet of Love”.
Spektakl podejmuje jeden z najbardziej bolesnych i przez lata przemilczanych tematów najnowszej historii Czarnogóry: zbrodnie popełnione w obozie jenieckim w Morinj.
Pod koniec 1991 roku, podczas wojny na Bałkanach, w miejscowości Morinj na wybrzeżu Adriatyku utworzono obóz prowadzony przez Jugosłowiańską Armię Ludową. Oficjalnie funkcjonował jako „punkt zbiorczy”, jednak w rzeczywistości przetrzymywano w nim jeńców wojennych i osoby cywilne, przede wszystkim narodowości chorwackiej.
Więźniowie byli poddawani przemocy fizycznej i psychicznej, upokarzaniu oraz torturom. Historia obozu stała się jednym z trudnych rozdziałów wojennej przeszłości Czarnogóry, a pytania o odpowiedzialność za popełnione zbrodnie, pamięć o ofiarach i społeczne rozliczenie wydarzeń pozostają aktualne.
Twórcy przedstawienia sięgają po autentyczne świadectwa, dokumenty sądowe i materiały archiwalne. Łączą je z poezją, refleksją filozoficzną oraz doświadczeniami pracy psychologicznej.
Powstaje w ten sposób spektakl dokumentalno-poetycki, który koncentruje się na konsekwencjach przemocy, mechanizmach zbiorowego wyparcia i dziedziczeniu traumy.
Istotną częścią przedstawienia jest refleksja nad tym, jak społeczeństwa radzą sobie z własną historią. Milczenie, unikanie odpowiedzialności i brak rozliczenia przeszłości wpływają bowiem na kolejne pokolenia. Pamięć o wydarzeniach wojennych staje się w tym ujęciu kwestią odpowiedzialności społecznej i moralnej.
Twórcy wykorzystują dokumenty historyczne jako materiał teatralny, szukając sposobu opowiedzenia o doświadczeniach, których konsekwencje pozostają obecne w życiu jednostek i całych społeczności.
Autorką koncepcji oraz poematu dramatycznego stanowiącego podstawę przedstawienia jest Dragana Tripković, czarnogórska dramatopisarka, dramaturżka, poetka i scenarzystka.
Ukończyła dramaturgię oraz scenopisarstwo filmowe i telewizyjne na Wydziale Sztuk Dramatycznych Uniwersytetu Czarnogórskiego. Pracuje jako dramaturżka Teatru Miejskiego w Podgoricy, a także współtworzy niezależny kolektyw teatralny ATAK, realizujący projekty artystyczne o silnym wymiarze społecznym.
W swojej twórczości łączy wrażliwość poetycką z zainteresowaniem pamięcią zbiorową, historią oraz mechanizmami wykluczenia.
Jest autorką poematu dramatycznego „Dobro selo”, który stał się poetycką podstawą spektaklu dokumentalno-poetyckiego „M jak Morinj” z 2025 roku.
Wraz z kolektywem ATAK współrealizowała także przedstawienie „Život na pauzu” (2015), przygotowane z udziałem osób osadzonych w więzieniu w Spuž. Projekt badał możliwości wykorzystania sztuki jako narzędzia resocjalizacji i społecznej reintegracji.
Jako dramatopisarka i dramaturżka Tripković współpracowała między innymi z Czarnogórskim Teatrem Narodowym, Teatrem Dramatycznym w Belgradzie oraz Teatrem Miejskim w Podgoricy.
Wśród jej najnowszych realizacji znajduje się „Šarlota Kasteli” (2024), wystawiona w Belgradzkim Teatrze Dramatycznym i inspirowana twórczością Miroslava Krležy.
Artystka pisze sztuki teatralne, poezję, scenariusze oraz prozę. Opublikowała kilka tomów poetyckich, zbiór sztuk teatralnych „Kirka i inne dramaty” (2019) oraz powieść „Lovište samoće” (2026). Jej wiersze były tłumaczone na wiele języków, w tym na język polski.
Koncepcję i poemat dramatyczny przygotowała Dragana Tripković, która odpowiada również za reżyserię przedstawienia. Konsultantem kreatywnym jest Filip Grinvald.
W spektaklu występują Jelena Nenezić, Jelena V. Đukić, Vuk Peković i Azra Mehonjić.
Za konstelacje hellingerowskie odpowiada Tijana Vuković. Producentem jest Edin Jašarović, a współproducentem Jovan Bojović.
Przedstawienie zostało wyprodukowane przez Juventas oraz Alternativna teatarska aktivna kompanija (ATAK) z Podgoricy.
Premiera odbyła się 6 grudnia 2025 roku w Czarnogórskim Teatrze Narodowym.
Po wrocławskim pokazie „M jak Morinj” odbędzie się dyskusja zatytułowana „Teatr niedopowiedzianych historii”.
W spotkaniu wezmą udział artyści i artystki uczestniczący w przedstawieniu. Rozmowę poprowadzi Jakub Tabisz.
Będzie to okazja do rozmowy o teatrze dokumentalnym, odpowiedzialności za opowiadanie prawdziwych historii oraz sposobach podejmowania tematów, które przez lata pozostawały poza publiczną debatą.
Informacje organizacyjne
Spektakl odbędzie się w sobotę 28 listopada 2026 roku o godz. 19.00 w Sali Teatru Laboratorium Instytutu Grotowskiego.
Przedstawienie zostanie zaprezentowane w języku angielskim, z napisami w języku polskim. Czas trwania wynosi 100 minut.
Ceny biletów:
bilet regularny: 40 zł;
bilet ulgowy: 30 zł;
bilet Nasz Wrocław: 20 zł;
bilet dla osoby z niepełnosprawnością: 20 zł;
bilet asystencki: 0 zł.
Spektakl przeznaczony jest dla widzów od 14. roku życia. Zawiera treści wrażliwe dotyczące przemocy, śmierci i wojny oraz bodźce sensoryczne.
Uczestnicy warsztatów „Archiwum sumienia: Od dowodu do teatru” mogą, po wcześniejszym zgłoszeniu, otrzymać bezpłatny wstęp na przedstawienie.
Więcej informacji: https://grotowski-institute.pl/wydarzenia/m-jak-morinj/
Prezentacji spektaklu „M jak Morinj” będą towarzyszyć trzydniowe warsztaty „Archiwum sumienia: Od dowodu do teatru”, prowadzone przez Draganę Tripković.
W zajęciach wezmą również udział członkowie i członkinie zespołu ATAK/Juventas: Jelena Nenezić, Jelena V. Đukić, Vuk Peković oraz Azra Mehonjić.
Warsztaty poświęcone będą procesowi przekształcania materiałów dokumentalnych w tworzywo teatralne. Uczestnicy przyjrzą się sposobom pracy z dokumentami historycznymi, protokołami sądowymi, autentycznymi świadectwami, narracjami funkcjonującymi w przestrzeni publicznej, a także przemilczeniami i twórczością poetycką.
Jednym z zasadniczych zagadnień będzie poszukiwanie metod pozwalających tworzyć teatr dokumentalny z zachowaniem odpowiedzialności wobec prawdziwych wydarzeń i ich uczestników.
Materiał historyczny wymaga bowiem szczególnej uwagi. Dokumenty, świadectwa i archiwalne zapisy mają własny kontekst, a ich przeniesienie na scenę wiąże się z koniecznością podejmowania decyzji dramaturgicznych i etycznych.
Studium przypadku dla całego programu będzie proces powstawania spektaklu „M jak Morinj”.
Osoby prowadzące przedstawią kolejne etapy pracy nad przedstawieniem: od gromadzenia i analizowania materiałów źródłowych, przez ich dramaturgiczne i performatywne przekształcenia, aż po zagadnienia etyczne związane z przedstawianiem prawdziwych historii oraz doświadczeń przemocy.
Warsztaty pozwolą również przyjrzeć się relacji teatru dokumentalnego z praktyką dziennikarską i fikcją artystyczną. Uczestnicy będą mogli zastanowić się nad tym, jak zachować wiarygodność świadectwa, a jednocześnie wykorzystać możliwości języka teatralnego.
Twórcy „M jak Morinj” zaprezentują własne doświadczenia i rozwiązania artystyczne, pozostawiając przestrzeń do dyskusji nad różnymi sposobami pracy z dokumentem.
Terminy i zapisy
Warsztaty odbędą się w Sali Teatru Laboratorium Instytutu Grotowskiego w następujących terminach:
czwartek, 26 listopada 2026 roku, godz. 18.30–21.00;
piątek, 27 listopada 2026 roku, godz. 18.30–21.00;
sobota, 28 listopada 2026 roku, godz. 11.00–13.00.
Zajęcia będą prowadzone w języku angielskim.
Udział jest bezpłatny. Zapisy przyjmowane są do 20 listopada 2026 roku za pośrednictwem formularza: https://forms.gle/n2kQZfTUqq37Jbaf9
Uczestnictwo w warsztatach uprawnia, po wcześniejszym zgłoszeniu, do bezpłatnego wejścia na spektakl „M jak Morinj”.
Więcej informacji: https://grotowski-institute.pl/wydarzenia/archiwum-sumienia-dowodu-teatru-2/
Jesienny program Teatru na Faktach zakończy „Czarna skrzynka” w reżyserii Ady Tabisz. Spektakl zostanie zaprezentowany 4 i 5 grudnia o godz. 19.00.
Przedstawienie poświęcone jest poezji, przemijaniu, kobiecości, starzeniu się i samotności. Jego podstawę stanowią udokumentowane rozmowy Krystyny Krotoskiej z Urszulą Kozioł, prowadzone w ostatnich miesiącach życia poetki.
W spektaklu powracają słowa Kozioł:
„nawet gdyby to wszystko miało się okazać katastrofą
mój wiersz i tak będzie niczym czarna skrzynka”
To fragment wiersza „Inaczej mówiąc”, który nadaje przedstawieniu szczególny wymiar. Poezja staje się zapisem doświadczenia, sposobem zachowania pamięci i śladem obecności człowieka.
Twórczynie wykorzystują rozmowy z poetką, jej ręcznie zapisywane wiersze, zanikające wspomnienia oraz fragmenty archiwalnych nagrań głosu.
Wszystkie te elementy składają się na intymną opowieść o ostatnim okresie życia Urszuli Kozioł, o stopniowym odchodzeniu i o języku, który pozwala zachować to, co podlega przemijaniu.
Szczególną rolę odgrywa sam głos poetki, obecny w warstwie dźwiękowej przedstawienia. Jego przetworzenia przygotował Szymon Tomczyk.
Spektakl podejmuje również temat pamięci, która wraz z upływem czasu staje się coraz bardziej krucha. Zanikające wspomnienia, fragmentaryczne wypowiedzi i zapisane słowa tworzą teatralne świadectwo obecności człowieka u kresu życia.
Tytułowa czarna skrzynka przywołuje obraz urządzenia przechowującego zapis zdarzeń, także tych prowadzących do katastrofy. W przedstawieniu takim zapisem stają się poezja, głos i pamięć.
Spektakl został zrealizowany za zgodą spadkobierców Urszuli Kozioł.
Reżyserką „Czarnej skrzynki” jest Ada Tabisz, reżyserka teatralna, producentka, animatorka i działaczka społeczna.
Ukończyła reżyserię teatru lalek na Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego we Wrocławiu. Kształciła się również na Wydziale Teatralnym Akademii Sztuk Scenicznych w Pradze.
Jej spektakl „nie-walentynki” otrzymał honorowe wyróżnienie podczas 10. Forum Młodej Reżyserii, a przedstawienie „Hercia” zdobyło II nagrodę na Sopockich Konsekwencjach Teatralnych w 2019 roku.
Współtworzony przez nią spektakl „RYSZ///ARD” został zaprezentowany w Nurcie OFF podczas 23. Festiwalu Szekspirowskiego w Gdańsku.
Ada Tabisz współpracowała również z Marcinem Liberem jako asystentka reżysera przy spektaklach „Motyl” we Wrocławskim Teatrze Lalek oraz „Planeta małp” w Teatrze Polskim w Podziemiu.
Od 2018 roku współtworzy Teatr na Faktach, jeden z najważniejszych programów Instytutu Grotowskiego.
W jego ramach współrealizowała przedstawienia dokumentalne „Hercia”, „Zjemy wasze dzieci. Z cebulą”, „Matki wyklęte” oraz „Oczy matki”.
Spektakl „Zjemy wasze dzieci. Z cebulą” został nagrodzony podczas XX Festiwalu Teatralnego „Rzeczywistość przedstawiona” w Zabrzu, a także otrzymał nagrodę WARTO „Gazety Wyborczej”.
„Matki wyklęte” prezentowano podczas 11. Forum Młodej Reżyserii, natomiast „Oczy matki” powstały w ramach projektu „Bohater.dok”, przygotowanego z okazji obchodów Roku Różewicza.
Ada Tabisz od lat aktywnie uczestniczy w życiu kulturalnym Wrocławia. Pracowała w dziale programowym Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016, zajmując się sztukami performatywnymi oraz literaturą.
Prowadzi warsztaty teatralne dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Ważne miejsce w jej działalności zajmuje również fotografia teatralna.
Obecnie pełni funkcję koordynatorki pracy artystycznej w Teatrze Polskim w Podziemiu.
W spektaklu „Czarna skrzynka” występują Krystyna Krotoska i Ada Tabisz, a gościnnie Agnieszka Kwietniewska.
Za reżyserię odpowiada Ada Tabisz, za muzykę i opracowanie dźwiękowe Szymon Tomczyk, który przygotował również warstwę dźwiękową opartą na przetworzeniach głosu Urszuli Kozioł.
Scenografię zaprojektowała Magdalena Gładysiewicz, a instalację świetlną przygotował Daniel Kuman Kuźma.
Informacje organizacyjne
Spektakl zostanie zaprezentowany w piątek i sobotę, 4–5 grudnia 2026 roku, o godz. 19.00 w Sali Teatru Laboratorium Instytutu Grotowskiego.
Czas trwania wynosi 75 minut.
Ceny biletów:
bilet regularny: 40 zł;
bilet ulgowy: 30 zł;
bilet Nasz Wrocław: 20 zł;
bilet dla osoby z niepełnosprawnością: 0 zł;
bilet asystencki: 0 zł.
Przedstawienie przeznaczone jest dla widzów od 16. roku życia. Zawiera treści wrażliwe dotyczące śmierci i samotności.
Trzy przedstawienia jesiennego programu Teatru na Faktach podejmują różne tematy, ale łączy je zainteresowanie autentycznym ludzkim doświadczeniem.
„Inwazja” przygląda się sytuacji kobiet podczas wojny oraz społecznym mechanizmom wykluczenia i osądzania. „M jak Morinj” podejmuje problem odpowiedzialności za wojenne zbrodnie, zbiorowej pamięci i konsekwencji przemilczania historii. „Czarna skrzynka” skupia uwagę na indywidualnym doświadczeniu przemijania i próbie zachowania głosu człowieka poprzez poezję oraz dokument.
Każdy z tych spektakli wykorzystuje inne środki teatralne i odmienny rodzaj materiału źródłowego. Świadectwa kobiet, dokumenty sądowe, archiwalne nagrania, rozmowy i zapisane wiersze stają się tworzywem przedstawień, które pozwalają spojrzeć na rzeczywistość z perspektywy konkretnych osób.
Uzupełniające program warsztaty „Archiwum sumienia: Od dowodu do teatru” umożliwią przyjrzenie się procesowi powstawania takiego teatru, a dyskusja po spektaklu „M jak Morinj” pozwoli rozwinąć rozmowę o odpowiedzialności artystów za sposób przedstawiania wydarzeń historycznych.
Jesień w Teatrze na Faktach będzie więc okazją do spotkania z teatrem, który korzysta z dokumentów i świadectw, by przywracać pamięć o wydarzeniach oraz ludziach, których historie zasługują na wysłuchanie.
