18 listopada w krakowskiej Cricotece zostanie otwarta wystawa „Duchy i pejzaże”, poświęcona twórczości Philippe’a Quesne’a, jednego z najciekawszych współczesnych francuskich reżyserów teatralnych i scenografów.
fot. Narodowy Teatr Stary w Krakowie
Ekspozycja, przygotowana wspólnie z Narodowym Starym Teatrem, pozwoli przyjrzeć się jego niezwykłemu językowi scenicznemu, w którym przestrzeń, światło, dźwięk i przedmioty mają równie istotne znaczenie jak obecność aktorów. Wystawa poprzedza zaplanowaną na marzec 2027 roku premierę przedstawienia Quesne’a w Starym Teatrze.
Philippe Quesne od ponad dwóch dekad tworzy teatr rozpoznawalny dzięki oryginalnym rozwiązaniom plastycznym, absurdalnemu humorowi i szczególnej wrażliwości na relacje człowieka z otaczającym go światem. Jego przedstawienia przypominają osobliwe laboratoria, w których bohaterowie próbują organizować własne życie, budować wspólnoty i oswajać rzeczywistość. Francuski artysta z równą uwagą traktuje ludzi, zwierzęta, rośliny, przedmioty i przestrzeń, w której rozgrywają się sceniczne wydarzenia.
Wystawa „Duchy i pejzaże” („Ghosts and Landscapes”) przybliży różne okresy jego działalności artystycznej. W przestrzeniach Cricoteki znajdą się autonomiczne instalacje wizualno-dźwiękowe, obiekty scenograficzne i elementy pochodzące z wcześniejszych realizacji teatralnych.
Wśród prezentowanych prac zobaczymy między innymi pianina z wystawy „Fantasmagoria” z 2022 roku, kostiumy gigantycznych kretów ze spektaklu „La Nuit des taupes. Welcome to Caveland” z 2016 roku oraz roboty z przedstawienia „Le Paradoxe de John” z 2025 roku. Wszystkie obiekty zostaną zaaranżowane specjalnie dla Cricoteki, tworząc nową kompozycję przestrzenną, odwołującą się do ich pierwotnych kontekstów teatralnych.
Quesne jest twórcą koncepcji określanej przez niego mianem teatru-pejzażu. Scenografia stanowi w jego przedstawieniach rozbudowane środowisko, którego poszczególne elementy pozostają ze sobą w nieustannej relacji. Reżyser konstruuje przestrzenie przypominające zamknięte ekosystemy, a następnie obserwuje zachowania zamieszkujących je postaci.
W 2003 roku założył Vivarium Studio, zespół realizujący projekty teatralne, performatywne i instalacyjne. Sama nazwa odsyła do wiwarium, czyli przestrzeni służącej obserwacji organizmów żywych. Podobna zasada organizuje wiele jego spektakli, w których widz staje się obserwatorem niewielkich społeczności, ich rytuałów, codziennych czynności i prób przystosowania się do otoczenia.
W teatrze Quesne’a szczególnego znaczenia nabierają materiały, konstrukcje scenograficzne, światło i muzyka. Artysta chętnie korzysta z estetyki science fiction, elementów kultury popularnej i konwencji fantastycznych. Jego bohaterowie bywają ekscentrykami, marzycielami i outsiderami, którzy z dziecięcą pomysłowością próbują urządzać świat według własnych zasad.
W tych pozornie lekkich, często komicznych sytuacjach powracają pytania o przyszłość planety, potrzebę wspólnoty, kondycję współczesnego człowieka i możliwości sztuki. Ekologia zajmuje w twórczości Quesne’a szczególne miejsce, podobnie jak refleksja nad kruchością środowiska naturalnego.
Integralną częścią wystawy będą projekcje trzech spektakli, pozwalające prześledzić rozwój teatralnego języka francuskiego artysty.
Pierwszym z nich jest „La Mélancolie des dragons”, jedno z najbardziej rozpoznawalnych przedstawień Quesne’a. Jego bohaterami są hardrockowcy, którzy utknęli w zaśnieżonym lesie z powodu awarii samochodu. W tej osobliwej scenerii zaczynają projektować melancholijny park rozrywki przeznaczony dla starszej kobiety. Z pozornie banalnej sytuacji reżyser buduje pełną humoru i czułości opowieść o wyobraźni, potrzebie tworzenia i ludzkiej solidarności.
„Jardin des délices” to z kolei widowisko inspirowane malarstwem Hieronima Boscha, przede wszystkim jego słynnym „Ogrodem rozkoszy ziemskich”. Quesne łączy w nim estetykę retrofuturystyczną z ekologiczną fantastyką naukową i elementami westernu. Powstaje wizja świata, w którym rzeczywistość miesza się z fantazją, a pytania o przyszłość człowieka nabierają szczególnego znaczenia.
Trzecia projekcja, „La Nuit des taupes. Welcome to Caveland”, przenosi widzów do podziemnego świata zamieszkiwanego przez gigantyczne krety. Bohaterowie organizują własną mikrowspólnotę, podejmują codzienne czynności i tworzą osobliwą rzeczywistość, rządzącą się własnymi prawami. Przedstawienie pokazuje charakterystyczne dla Quesne’a zainteresowanie światem istot pozaludzkich oraz możliwościami budowania teatralnej rzeczywistości za pomocą obrazu, ruchu i dźwięku.
Zestawienie tych trzech realizacji pozwoli zobaczyć, jak konsekwentnie reżyser rozwija własną estetykę, wykorzystując scenografię jako jeden z podstawowych środków teatralnej wypowiedzi.
Wystawa została włączona do tegorocznej edycji programu „Gra z Kantorem”, organizowanego przez Cricotekę pod hasłem „Francja”. Kuratorką przedsięwzięcia jest Dorota Semenowicz.
Program poświęcono trzem ważnym postaciom współczesnej francuskiej sztuki: Gisèle Vienne, Philippe’owi Quesne’owi oraz tancerce i choreografce Nach. Organizatorzy przyglądają się obecności twórczości Tadeusza Kantora we francuskim teatrze i sztukach performatywnych.
To szczególnie interesujący kontekst historyczny. W latach siedemdziesiątych Kantor odniósł we Francji ogromny sukces dzięki prezentacjom „Umarłej klasy”. Jego teatr, oparty na autonomii obrazu, przedmiotu i działania scenicznego, wywarł wpływ na kolejne pokolenia artystów. Francuska scena stała się jednym z najważniejszych miejsc międzynarodowej recepcji jego twórczości.
W przypadku Quesne’a uwagę zwraca przede wszystkim sposób traktowania przestrzeni teatralnej. Podobnie jak u Kantora, przedmioty i scenografia zyskują znaczenie wykraczające poza ich użytkowe funkcje. Obaj artyści budują własne światy sceniczne, posługując się wyrazistym językiem plastycznym, choć ich zainteresowania i sposoby pracy pozostają odmienne.
Zestawienie tych dwóch osobowości artystycznych otwiera interesującą perspektywę interpretacyjną. Kantor konsekwentnie powracał do pamięci, śmierci i doświadczeń XX wieku. Quesne częściej kieruje uwagę ku przyszłości, ekologii i możliwościom współistnienia różnych form życia. Łączy ich przekonanie o ogromnym potencjale teatralnego obrazu oraz zdolności sceny do tworzenia rzeczywistości rządzącej się własnymi prawami.
W ramach tegorocznej „Gry z Kantorem” krakowska publiczność miała już okazję zobaczyć we wrześniu „Sketches of Crowd #8” Gisèle Vienne. Listopadowy program obejmie również wydarzenia z udziałem Nach, która podczas rezydencji w archiwum Cricoteki będzie pracować nad materiałami do przedstawienia inspirowanego „Umarłą klasą”. Premiera tego projektu planowana jest w 2027 roku w Paryżu.
Wystawa „Duchy i pejzaże” ma również istotne znaczenie dla programu artystycznego Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie.
Na 13 marca 2027 roku zaplanowano premierę przedstawienia w reżyserii Philippe’a Quesne’a. Będzie to okazja do bezpośredniego spotkania krakowskiej publiczności z jego twórczością realizowaną w formule teatru repertuarowego.
Quesne ma już doświadczenie pracy z dużymi europejskimi instytucjami teatralnymi. Realizował przedstawienia między innymi w Schauspielhaus w Hamburgu oraz berlińskiej Volksbühne. W latach 2014–2020 kierował Théâtre Nanterre-Amandiers pod Paryżem, jednym z najważniejszych ośrodków współczesnego teatru francuskiego.
Zaproszenie artysty do Starego Teatru jest interesującym wydarzeniem również ze względu na jego sposób pracy. Quesne przywiązuje ogromną wagę do organizacji przestrzeni scenicznej, relacji między wykonawcami a otoczeniem oraz wizualnej i dźwiękowej kompozycji przedstawienia. Jego realizacje wymagają od aktorów szczególnego rodzaju obecności, często opartej na działaniach zespołowych, improwizacji i precyzyjnym funkcjonowaniu w zaprojektowanym środowisku.
Wystawa w Cricotece pozwoli wcześniej poznać ten język teatralny, zobaczyć obiekty pochodzące z wcześniejszych spektakli i zrozumieć znaczenie scenografii w pracy francuskiego reżysera.
Współpraca Cricoteki i Narodowego Starego Teatru ma przy tym szerszy wymiar. Łączy działalność wystawienniczą z praktyką sceniczną, umożliwiając publiczności poznanie twórczości jednego artysty w różnych formach. W przypadku Quesne’a, którego przedstawienia funkcjonują na pograniczu teatru, instalacji i sztuk wizualnych, takie zestawienie wydaje się szczególnie uzasadnione.
Wernisaż wystawy „Duchy i pejzaże” („Ghosts and Landscapes”) odbędzie się 18 listopada 2026 roku o godzinie 18.00 w Ośrodku Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora Cricoteka przy ul. Nadwiślańskiej 2–4 w Krakowie.
Wystawa jest wspólnym przedsięwzięciem Cricoteki i Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie, realizowanym w ramach programu „Gra z Kantorem 2026: Francja”.
Ekspozycja będzie prezentowana od 18 listopada 2026 roku. Organizatorzy zapowiadają jej trwanie do marca 2027 roku.
Premiera spektaklu Philippe’a Quesne’a w Narodowym Starym Teatrze została zaplanowana na 13 marca 2027 roku.
Szczegółowe informacje o wystawie i pozostałych wydarzeniach można znaleźć na oficjalnej stronie Cricoteki.
