Z tej okazji ukazała się jubileuszowa publikacja „80 lat Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie 1946–2026” pod redakcją Olgi Katafiasz.
fot. Akademia Sztuk Teatralnych w Krakowie
Akademia Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie obchodzi osiemdziesięciolecie istnienia. Z tej okazji ukazała się jubileuszowa publikacja „80 lat Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie 1946–2026” pod redakcją Olgi Katafiasz. Książka przypomina historię jednej z najważniejszych polskich uczelni artystycznych, jej wybitnych pedagogów, absolwentów i ludzi, którzy przez osiem dekad współtworzyli polski teatr. Szczególne miejsce zajmują w niej refleksje obecnego rektora, Grzegorza Mielczarka, który pisze o znaczeniu mistrzów, odpowiedzialności artystów i potrzebie bezpośredniego spotkania z drugim człowiekiem.
17 października 1946 roku, na mocy zarządzenia Ministerstwa Kultury i Sztuki, powołano w Krakowie Państwową Szkołę Dramatyczną. Jej powstanie było zasługą Juliusza Osterwy, jednego z najwybitniejszych reformatorów polskiego teatru, twórcy Reduty, aktora i reżysera, który w działalności pedagogicznej dostrzegał możliwość kształtowania przyszłości polskiej sceny. Osterwa został pierwszym dyrektorem szkoły, jednak kierował nią zaledwie kilka miesięcy. Zmarł w maju 1947 roku.
Osiemdziesiąt lat później uczelnia, której początki związane były z odbudową polskiego życia teatralnego po II wojnie światowej, pozostaje jednym z najważniejszych ośrodków kształcenia aktorów, reżyserów, dramaturgów i twórców teatru w Polsce.
Jubileusz stał się okazją do przygotowania obszernej publikacji poświęconej historii Akademii, jej przemianom organizacyjnym, działalności artystycznej i naukowej oraz ludziom, którzy przez kolejne dziesięciolecia budowali jej pozycję.
Książka „80 lat Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie 1946–2026”, której premierę ogłoszono 12 października 2026 roku, ukazała się pod redakcją dr hab. Olgi Katafiasz, prof. AST, obecnej prorektor uczelni.
Historia krakowskiej szkoły teatralnej jest ściśle związana z przemianami polskiego teatru drugiej połowy XX wieku. W 1949 roku Państwowa Szkoła Dramatyczna została przekształcona w Państwową Wyższą Szkołę Aktorską, a sześć lat później otrzymała nazwę Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej im. Ludwika Solskiego.
Przez kolejne dziesięciolecia rozwijała działalność dydaktyczną i artystyczną, kształcąc następne pokolenia aktorów oraz reżyserów. We wrześniu 2016 roku senat uczelni podjął uchwałę o zmianie jej nazwy na Akademię Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie. Ludwik Solski pozostał patronem krakowskiego Wydziału Aktorskiego.
Obecnie Akademia prowadzi działalność w trzech miastach: Krakowie, Wrocławiu i Bytomiu. W jej strukturze funkcjonują wydziały aktorskie, reżyserski, lalkarski oraz teatru tańca. Tak szeroki zakres kształcenia odzwierciedla przemiany współczesnego teatru, w którym tradycyjne aktorstwo dramatyczne spotyka się z nowymi formami ekspresji scenicznej.
Znaczenie krakowskiej uczelni najlepiej pokazują nazwiska jej absolwentów i pedagogów.
Z jej historią związani są między innymi Gustaw Holoubek, Zbigniew Cybulski, Kalina Jędrusik, Jerzy Grotowski, Anna Polony, Jan Nowicki, Anna Seniuk, Jerzy Trela, Jerzy Stuhr, Anna Dymna, Jan Peszek, Wojciech Pszoniak, Krzysztof Globisz, Dorota Segda, Magdalena Cielecka, Maja Ostaszewska, Tomasz Kot czy Dawid Ogrodnik.
Wśród pedagogów, którzy kształtowali kolejne pokolenia studentów, znaleźli się Jerzy Jarocki, Tadeusz Kantor, Konrad Swinarski, Krystian Lupa, Ewa Lassek, Marta Stebnicka, Krystyna Skuszanka i wielu innych wybitnych twórców.
Każde z tych nazwisk wiąże się z osobnym rozdziałem historii polskiego teatru. Ich dorobek pokazuje również, jak istotną rolę w kształceniu artystycznym odgrywa bezpośredni kontakt studentów z praktykami sceny.
Jubileuszowa publikacja została pomyślana jako wielogłosowa opowieść o Akademii. Obok materiałów dokumentacyjnych znalazły się w niej wspomnienia osób związanych z uczelnią, refleksje dawnych i obecnych pedagogów, rektorów, prorektorów oraz dziekanów, a także fragmenty wykładów inauguracyjnych wygłaszanych przez wybitnych artystów teatru.
Osobną część stanowią wypowiedzi dyrektorek i dyrektorów polskich teatrów, którzy opowiadają o współpracy z absolwentkami i absolwentami AST. Ich doświadczenia pozwalają spojrzeć na działalność uczelni z perspektywy zawodowej praktyki, a także zastanowić się nad znaczeniem wykształcenia teatralnego w zmieniających się warunkach pracy artystycznej.
W książce znalazło się również kalendarium najważniejszych wydarzeń z historii Akademii, zestawienia spektakli, informacje dotyczące pedagogów, festiwali i działalności naukowej.
Redaktorka publikacji Olga Katafiasz zwraca uwagę na szczególny charakter jubileuszu i znaczenie pamięci instytucjonalnej.
„W październiku 2026 roku obchodzimy jubileusz osiemdziesięciolecia naszej uczelni, powołanej w Krakowie przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Państwowej zarządzeniem z 17 października 1946 roku. Państwowa Szkoła Dramatyczna powstała dzięki inicjatywie i determinacji Juliusza Osterwy (który zmarł po kilku miesiącach kierowania szkołą, w maju 1947 roku); po trzech latach przekształcona została w Państwową Wyższą Szkołę Aktorską, po kolejnych sześciu – w Państwową Wyższą Szkołę Teatralną imienia Ludwika Solskiego. We wrześniu 2016 roku senat uczelni podjął uchwałę o zmianie nazwy na Akademię Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie (Ludwik Solski został patronem krakowskiego Wydziału Aktorskiego)” – przypomina we wstępie.
Jak podkreśla, jubileusz skłania również do zastanowienia się nad sposobem przechowywania i przekazywania doświadczeń kolejnych pokoleń.
„Jubileusz jest dobrą okazją do namysłu nad historią uczelni, ale również do refleksji nad pamięcią instytucji. A na tę składają się nie tylko dokumenty i wykazy (które również publikujemy w naszej książce). By zrozumieć fenomen krakowskiej szkoły teatralnej, trzeba odwołać się do zgromadzonych w archiwach zapisów, ale również do ludzkiej pamięci”.
Takie spojrzenie nadaje publikacji szczególną wartość. Historia szkoły teatralnej zachowuje się przecież także we wspomnieniach o zajęciach, rozmowach z pedagogami, pierwszych doświadczeniach scenicznych i spotkaniach, które niejednokrotnie decydowały o dalszej drodze zawodowej młodych artystów.
Jednym z ważnych tekstów zamieszczonych w jubileuszowej książce jest „Uważna obecność” autorstwa dr. hab. Grzegorza Mielczarka, prof. AST, rektora Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie.
Mielczarek podejmuje w nim refleksję nad sensem edukacji artystycznej, odpowiedzialnością nauczycieli i studentów oraz szczególną rolą teatru jako miejsca bezpośredniego spotkania z drugim człowiekiem.
Przywołując myśl Michela Foucaulta, pisze:
„Przyszłość to sposób, w jaki reagujemy na to, co się wydarza” – pisał Michel Foucalt. Przyszłość, której my powinniśmy dać świadomość, jak chcieli nasi poprzednicy, nauczający i nauczani, sprzed niemal pół wieku. Moja świadomość została ukształtowana przez moich mistrzów, przez wspólnotę, którą tworzyli wraz z nami – studentkami i studentami.
I wiem, że i my – nauczający i nauczani, a te role wcale nie są z góry i raz na zawsze rozdane – powinniśmy dać czasowi przyszłemu świadomość, reagując na to, co się wydarza. Dlatego też poza głównym celem i sensem naszego funkcjonowania – nauczania sztuki teatru i badania jego nowych możliwości – mamy inne zobowiązania, przede wszystkim wobec tych, którzy są dla nas najważniejsi: widzek i widzów. Niemal wszyscy cytowani w tym tomie wspaniali artyści teatru, którzy w wykładach inauguracyjnych zwracali się wprost do studentek i studentów, mówili o naszym, ludzi teatru, niezbywalnym obowiązku: bycia dla publiczności, nieustannego z nią dialogu. Obowiązku, ale i przywileju – bo przecież teatr to też miejsce nieustannej wymiany energii”.
W dalszej części tekstu rektor odwołuje się do myśli księdza profesora Józefa Tischnera, który również należał do grona pedagogów krakowskiej szkoły teatralnej.
„Przywoływany w książce kilkukrotnie ksiądz profesor Józef Tischner, pedagog naszej szkoły (…) pisał: »aktualna teraźniejszość jest obecnością – moją obecnością dla drugiego i jego obecnością dla mnie«. Jestem głęboko przekonany, że na tym właśnie między innymi polega nauczanie w szkole artystycznej: na ofiarowywaniu swojej obecności. Wspominam o uczelni artystycznej, bo uważam, że właśnie tutaj stwarza się szczególne, unikalne warunki dla rozwijania i pielęgnowania wrażliwości, niezbędnej w budowaniu postaw moralnych, ludzkich, etycznych. To ciągle niezwykłe miejsce w świecie – coraz bardziej wirtualnym, gdzie coraz rzadziej patrzymy sobie w oczy. W szkole artystycznej, naszej szkole, nie ustajemy w dialogu, budowaniu relacji, komunikacji: czystej, niewirtualnej, opartej na obecności i emocjach”.
Słowa Mielczarka odnoszą się do jednego z najważniejszych zagadnień współczesnego kształcenia artystycznego: relacji między przekazywaniem umiejętności zawodowych a rozwijaniem wrażliwości, odpowiedzialności i zdolności rozumienia drugiego człowieka.
W jego rozumieniu edukacja teatralna pozostaje procesem opartym na wzajemności. Pedagog przekazuje studentom wiedzę i doświadczenie, sam również uczestniczy w nieustannym uczeniu się. Szczególne znaczenie ma tutaj obecność, rozumiana jako uważność wobec drugiej osoby i gotowość do rozmowy.
W refleksji rektora powraca także kwestia odpowiedzialności teatru wobec publiczności. To ważny głos w dyskusji o współczesnym szkolnictwie artystycznym, jego celach i miejscu w życiu społecznym.
Grzegorz Mielczarek należy do grona artystów, którzy łączą intensywną działalność aktorską z wieloletnią pracą pedagogiczną.
Urodzony w 1977 roku aktor jest absolwentem krakowskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej im. Ludwika Solskiego, którą ukończył w 2003 roku. Jeszcze podczas studiów rozpoczął współpracę pedagogiczną z uczelnią, asystując profesorom Edwardowi Linde-Lubaszence i Krzysztofowi Globiszowi.
Właśnie Globisza uważa za jednego ze swoich najważniejszych mistrzów. Pod jego kierunkiem przygotowywał spektakl dyplomowy „Maestro”, za który otrzymał wyróżnienia na festiwalach szkół teatralnych w Łodzi i Warszawie.
Jego zawodowa droga od początku związana była z krakowskimi scenami. W 2001 roku zadebiutował w Teatrze im. Juliusza Słowackiego rolą mnicha w przedstawieniu „Abelard i Heloiza” w reżyserii Agaty Dudy-Gracz. Z zespołem tej sceny związany był przez kilkanaście lat.
W latach 2018–2019 występował w Teatrze Polskim im. Arnolda Szyfmana w Warszawie, a od stycznia 2020 roku należy do zespołu aktorskiego Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie.
Od ponad dwóch dekad współpracuje również z Krakowskim Teatrem Scena STU, gdzie występował między innymi w „Biesach”, „Wyzwoleniu”, „Ślubach panieńskich” i „Balladynie”.
W swojej karierze spotkał się z wieloma uznanymi reżyserami, wśród których znaleźli się Agata Duda-Gracz, Jerzy Stuhr, Barbara Sass, Magdalena Łazarkiewicz, Iwona Kempa, Anna Smolar, Janusz Opryński, Rudolf Zioło, Tadeusz Bradecki czy Wojciech Kościelniak.
Ma również bogaty dorobek filmowy i telewizyjny. Występował między innymi w filmach „Chce się żyć”, „Jestem mordercą”, „Ikar. Legenda Mietka Kosza” i „Obywatel”.
Wielokrotnie nagradzany za swoje role teatralne, jest między innymi laureatem Nagrody Teatralnej im. Stanisława Wyspiańskiego. W grudniu 2025 roku otrzymał także nagrodę aktorską podczas 18. Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego Boska Komedia za kreację w spektaklu „Zamach na Narodowy Stary Teatr. Narodziny narodu” w reżyserii Jakuba Skrzywanka.
Równolegle rozwijał karierę akademicką. W latach 2008–2012 oraz 2020–2024 pełnił funkcję prodziekana Wydziału Aktorskiego AST. Jako pedagog prowadził między innymi zajęcia poświęcone pracy nad rolą klasyczną.
22 kwietnia 2024 roku został wybrany na rektora Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie na kadencję 2024–2028. Objął urząd 1 września 2024 roku, zastępując Dorotę Segdę, która kierowała uczelnią przez dwie kadencje.
Jego droga zawodowa pozostaje silnie związana z Akademią: od studenta, przez pedagoga i prodziekana, po rektora jednej z najważniejszych polskich uczelni teatralnych.
Historia krakowskiej uczelni jest również historią ludzi, którzy nią kierowali.
Wśród rektorów znaleźli się między innymi Bronisław Dąbrowski, Eugeniusz Fulde, Jerzy Krasowski, Danuta Michałowska, Jerzy Trela, Jerzy Stuhr, Jacek Popiel, Ewa Kutryś i Dorota Segda.
Każdy z nich obejmował kierownictwo szkoły w innych warunkach społecznych, politycznych i artystycznych. Zmieniały się programy nauczania, organizacja uczelni, metody pracy pedagogicznej oraz oczekiwania wobec przyszłych aktorów i reżyserów.
Krakowska szkoła przez osiemdziesiąt lat pozostawała jednak miejscem szczególnego spotkania kolejnych pokoleń artystów.
Jej absolwenci współtworzyli najważniejsze zespoły teatralne w Polsce, uczestniczyli w przemianach języka scenicznego, rozwijali nowe metody aktorskie i reżyserskie, a wielu z nich powracało do uczelni w roli pedagogów.
Właśnie ta ciągłość doświadczenia jest jednym z najciekawszych zagadnień podejmowanych przez jubileuszową publikację. Szkoła teatralna stanowi bowiem szczególny rodzaj instytucji, w której wiedza przekazywana jest zarówno poprzez wykład i analizę, jak i wspólną pracę nad rolą, sceną czy przedstawieniem.
Wspomnienia pedagogów, fragmenty wykładów inauguracyjnych oraz głosy absolwentów pozwalają przyjrzeć się temu procesowi z różnych perspektyw.
17 października 2026 roku minie dokładnie osiemdziesiąt lat od powołania Państwowej Szkoły Dramatycznej w Krakowie. Dzisiejsza Akademia Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego prowadzi działalność na pięciu wydziałach w trzech miastach: Krakowie, Wrocławiu i Bytomiu. Przez osiem dekad wykształciła tysiące absolwentów, którzy współtworzyli i nadal współtworzą polskie życie teatralne.
Wydanie jubileuszowej książki rozpoczyna obchody osiemdziesięciolecia uczelni. Publikacja pod redakcją Olgi Katafiasz stanowi cenne źródło wiedzy o historii polskiego szkolnictwa teatralnego. Zgromadzone w niej dokumenty, wspomnienia, wykłady inauguracyjne i refleksje artystów pozwalają prześledzić przemiany Akademii, a zarazem przypominają o ludziach, którzy przez kolejne dziesięciolecia kształtowali jej charakter.
Szczególną wartość mają świadectwa pedagogów i absolwentów oraz wypowiedzi dyrektorów polskich teatrów. Dzięki nim możemy przyjrzeć się znaczeniu krakowskiej szkoły z perspektywy różnych pokoleń i doświadczeń zawodowych.
Jubileuszowa publikacja jest również ważnym materiałem dla historyków teatru, badaczy kultury i wszystkich zainteresowanych rozwojem polskiej sceny. Przypomina o dorobku jednej z najważniejszych uczelni artystycznych w kraju, a jednocześnie zachęca do refleksji nad przyszłością edukacji teatralnej.
Książka „80 lat Akademii Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie 1946–2026” jest już dostępna w sprzedaży bezpośredniej oraz w internetowej Księgarni AST.
