Jazzman w teatrze. Tomasz Stańko pozostawił po sobie także muzykę sceniczną

Tomasz Stańko kojarzony jest przede wszystkim z muzyką improwizowaną, jednak teatr zajmował w jego twórczości ważne miejsce. Przez ponad cztery dekady komponował muzykę do spektakli, współpracując z najwybitniejszymi polskimi reżyserami i scenami teatralnymi.

Tomasz Stańko urodził się 11 lipca 1942 roku w Rzeszowie, dzieciństwo i młodość spędził w Krakowie. Tam rozpoczął edukację muzyczną, najpierw ucząc się gry na fortepianie i skrzypcach, a następnie ukończył Państwową Wyższą Szkołę Muzyczną w klasie trąbki. Już na początku lat 60. znalazł się w gronie artystów wyznaczających nowe kierunki polskiego jazzu. W 1962 roku współtworzył zespół Jazz Darings, uznawany za jedną z pierwszych formacji freejazzowych w Europie, a rok później dołączył do zespołu Krzysztofa Komedy. Przez cztery lata współpracy uczestniczył w nagraniu legendarnego albumu „Astigmatic”, uznawanego za jedno z najważniejszych dzieł w historii europejskiego jazzu.

W 1967 roku założył własny zespół, rozpoczynając drogę, która zaprowadziła go na najważniejsze sceny Europy i Stanów Zjednoczonych. Współpracował z prestiżową wytwórnią ECM Records, jako lider wydał ponad czterdzieści albumów, zdobył dziewięć Fryderyków, jako pierwszy Polak został laureatem Europejskiej Nagrody Jazzowej, a przez lata należał do światowej czołówki trębaczy według magazynu „DownBeat”. W 2004 roku został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, a siedem lat później otrzymał Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

Od Teatru STU do Teatru Narodowego

Działalność teatralna Tomasza Stańki rozpoczęła się już pod koniec lat 60. w krakowskim Teatrze STU, gdzie skomponował muzykę do przedstawień „Człowiek gorejący” (1967) oraz „Do towarzyszy” (1968) w reżyserii Krzysztofa Jasińskiego. Był to początek współpracy z teatrem, do którego powracał przez kolejne dziesięciolecia.

W następnych latach jego muzyka towarzyszyła przedstawieniom tworzonym przez czołowych polskich reżyserów. W 1987 roku napisał partyturę do baletu „Nienasycenie” według Witkacego w choreografii Zofii Rudnickiej w Teatrze Wielkim w Warszawie. Siedem lat później powstała muzyka do „Balladyny” Juliusza Słowackiego w reżyserii Rudolfa Zioły, wystawionej w Teatrze Ludowym w Krakowie – Nowej Hucie. Kompozycje przygotowane do tego spektaklu zostały następnie wydane na osobnym albumie „Balladyna. Muzyka teatralna”, co pokazuje, że dla Stańki muzyka tworzona na scenę miała również autonomiczną wartość artystyczną.

W dorobku kompozytora znalazły się także muzyczne opracowania do „Roberto Zucco” Bernarda-Marie Koltèsa w reżyserii Krzysztofa Warlikowskiego w Teatrze Nowym w Poznaniu, „Zatrudnimy starego klowna” Warlikowskiego w Narodowym Starym Teatrze w Krakowie, „Caliguli” Alberta Camusa w reżyserii Andrzeja Dziuka w Teatrze im. Stanisława Ignacego Witkiewicza w Zakopanem, „Kto się boi Virginii Woolf?” w reżyserii Władysława Pasikowskiego w Teatrze Powszechnym w Warszawie, „Terminalu 7” Larsa Noréna w reżyserii Andrzeja Domalika w Teatrze Narodowym oraz „Przejścia” Leszka Mądzika na Scenie Plastycznej KUL. Biografie artysty wymieniają również muzykę do „Wyzwolenia” Stanisława Wyspiańskiego, jednak dostępne archiwa nie pozwalają dziś jednoznacznie wskazać konkretnej realizacji tego spektaklu.

Muzyka teatralna w dorobku Tomasza Stańki

W przeciwieństwie do wielu kompozytorów tworzących dla sceny Stańko nie traktował muzyki teatralnej wyłącznie jako ilustracji przedstawienia. Część jego partytur zyskała samodzielne życie koncertowe i fonograficzne. Dotyczyło to przede wszystkim „Balladyny. Muzyki teatralnej”, „Roberto Zucco” oraz „Caliguli. Theater Play Compositions”, a motywy powstałe dla sceny wracały później w kolejnych nagraniach i koncertach. Dla kompozytora teatr był jednym z miejsc artystycznych poszukiwań, w których rodziły się pomysły rozwijane później w działalności koncertowej.

Od 2003 roku Tomasz Stańko pełnił również funkcję dyrektora artystycznego festiwalu Jazzowa Jesień w Bielsku-Białej. Od 2008 roku dzielił życie między Warszawę i Nowy Jork, gdzie powstały kolejne cenione projekty, w tym album „Wisława”, inspirowany twórczością Wisławy Szymborskiej.

Wiosną 2018 roku dowiedział się o chorobie nowotworowej. Mimo pogarszającego się stanu zdrowia jeszcze przez kilka miesięcy koncertował. Zmarł 29 lipca 2018 roku w Warszawie, krótko po swoich 76. urodzinach.

Dorobek Tomasza Stańki wykracza daleko poza historię polskiego jazzu. Pozostawił po sobie muzykę, która wybrzmiewała nie tylko na estradach i w salach koncertowych, ale również na scenach teatralnych – od kontrkulturowego Teatru STU po Teatr Narodowy i Scenę Plastyczną KUL, współtworząc przedstawienia należące dziś do ważnych rozdziałów historii współczesnego polskiego teatru.