Grzech na scenie. O plakacie Tadeusza Trepkowskiego do pierwszego dramatu Stefana Żeromskiego

Plakat Tadeusza Trepkowskiego do Grzechu Stefana Żeromskiego powstał z okazji prezentacji spektaklu Teatru Kameralnego w Warszawie na Międzynarodowym Festiwalu Sztuki Dramatycznej w Paryżu w 1954 r.

Projekt nie ilustruje przebiegu akcji ani nie przedstawia bohaterów dramatu. Zamiast scenicznej narracji Trepkowski proponuje syntetyczny znak, który odsyła do najważniejszych problemów utworu Żeromskiego.

Grzech to pierwszy dramat sceniczny Stefana Żeromskiego. Powstał w 1897 r. i został zgłoszony na konkurs dramatyczny „Kuriera Warszawskiego”. Tekst nie zdobył nagrody i za życia autora nie doczekał się ani publikacji, ani wystawienia. Utwór został odnaleziony po II wojnie światowej i w 1950 r. trafił na scenę Teatru Kameralnego w Warszawie w reżyserii Bohdana Korzeniewskiego. W 1951 r. teatr wystawił spektakl w Londynie, a w 1954 r. zaprezentował go na festiwalu w Paryżu. I do tej właśnie prezentacji powstał plakat Tadeusza Trepkowskiego (informacje o dramacie Grzech Stefana Żeromskiego na podstawie: Tomasz Sobieraj, Wczesna dramaturgia Stefana Żeromskiego w świetle jego fascynacji teatrem, „Pamiętnik Teatralny”, R. 65, z. 1/2, s. 180–190).

Tekst opatrzony jest mottem „Grzech – jest to jedyna twoja własność osobista”, pochodzącym z aforyzmu Mickiewicza Własność osobista.

W zrozumieniu symboliki plakatu pomoże krótkie przypomnienie fabuły i problematyki dramatu. Opowiada on historię Anny Jaskrowiczówny, dziewiętnastoletniej dziewczyny pochodzącej ze zdeklasowanej rodziny szlacheckiej. Uwiedziona i porzucona przez adwokata Bukowicza, zostaje napiętnowana przez najbliższych i otoczenie. Żeromski nie skupia się wyłącznie na historii nieszczęśliwej miłości. Interesuje go mechanizm społecznego osądu oraz hipokryzja mieszczańskiej moralności, która bezwzględnie karze kobietę, jednocześnie pobłażliwie traktując mężczyznę. Bohaterka staje się ofiarą nie tyle własnego „grzechu”, ile okrucieństwa środowiska. Żeromski kreśli obraz społeczeństwa zbudowanego na pozorach. W tym kontekście tytułowy grzech nabiera znaczenia znacznie szerszego niż religijne – staje się doświadczeniem, którego nie można oddzielić od wolności i odpowiedzialności.

Trepkowski przełożył te treści na oszczędną kompozycję. Na czarnym tle ukazane jest rozświetlone szare serce, w którego centrum umieszczone zostało nadgryzione czerwone jabłko. Silne światło wydobywa ten owoc z mroku w kuszący sposób. Jabłko staje się jedynym bohaterem tej teatralnie oświetlonej sceny, przywołując skojarzenia z grzechem pierworodnym i pokusą. Nadgryzienie owocu wskazuje, że przekroczenie już się dokonało, a jego skutków nie da się cofnąć. W kontekście dramatu Żeromskiego oznacza również cenę, jaką bohaterka płaci za miłość. Kontrast czerwieni i czerni wzmacnia dodatkowo symboliczną wymowę przedstawienia.

Ta ascetyczna realizacja stanowi przykład charakterystycznego stylu Trepkowskiego, który konsekwentnie unikał przedstawień figuratywnych, budując przekaz za pomocą pojedynczych, silnie nacechowanych znaczeniowo przedmiotów. Praca powstała w 1954 r., w okresie obowiązywania socrealizmu. Doktryna ta zakładała konieczność tworzenia jednoznacznego i zaangażowanego przekazu, optymizmu, czytelności przedstawień oraz odrzucenia metafory i dwuznaczności. Plakaty Trepkowskiego, stojące na przeciwnym biegunie wobec tych zaleceń, często spotykały się z zarzutami formalizmu oraz rzekomo niezrozumiałego, nieuzasadnionego operowania symboliką przedmiotów. Krytycy podkreślali, że „symbolizm utrudniał oddziaływanie na masowego odbiorcę, przeszkadzał w uzyskaniu pełnego, emocjonalnego wyrażenia idei” (Jerzy Bogusz, Niektóre problemy polskiego plakatu politycznego, „Przegląd Artystyczny” 1953, nr 2, s. 25).

To jednak właśnie symboliczny język przedmiotów i redukcja formy zadecydowały o sile oraz ponadczasowości projektów Trepkowskiego, ugruntowując jego pozycję jako jednego z najwybitniejszych i najbardziej oryginalnych twórców polskiego plakatu.

Bożena Pysiewicz

Udostępnij:

Link skopiowany!