„ΚΑΣΣ_ΑΝΔΡΑ” w Kijowie. Grzegorz Jarzyna i Roman Pawłowski-Felberg opowiadają o wojnie z perspektywy kobiet

To wyjątkowa koprodukcja dwóch najważniejszych kijowskich scen narodowych: Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Łesi Ukrainki oraz Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki. Pierwsze przedstawienia pokazano na głównej scenie Teatru im. Łesi Ukrainki.

W listopadzie spektakl przeniesie się na scenę Teatru im. Iwana Franki.

Jarzyna wrócił w Kijowie do tematu, który zajmuje go od kilkunastu lat – wojny trojańskiej i pytania o mechanizmy przemocy, które mimo upływu tysiącleci nie przestają się powtarzać. Reżyser przyznaje, że nad ideą przedstawienia inspirowanego „Iliadą” myślał od około piętnastu lat i rozwijał jej różne warianty m.in. w Londynie, Tel Awiwie, Los Angeles, Stambule i Warszawie. Dopiero zaproszenie do Kijowa sprawiło, że projekt znalazł właściwe miejsce i kontekst. Jak mówił w rozmowie opublikowanej przez Instytut Polski w Kijowie, kiedy około dwóch i pół roku temu zadzwoniła do niego producentka Teatru im. Łesi Ukrainki Oksana Nemczuk z propozycją pracy w Ukrainie, od razu wiedział, że chce powrócić właśnie do wojny trojańskiej.

Ostatecznie centralną postacią spektaklu stała się nie jedna z figur męskiego heroizmu, lecz Kasandra – kobieta, której przepowiedni nikt nie chciał słuchać.

Twórcy korzystają z „Iliady” Homera, „Agamemnona” Ajschylosa, „Trojanek” Jeana-Paula Sartre’a napisanych na podstawie Eurypidesa oraz poematu dramatycznego „Kasandra” Łesi Ukrainki. Antyczny mit został zestawiony ze współczesnością, a akcja rozgrywa się równolegle w dwóch porządkach: świecie mitycznej Troi oraz rzeczywistości współczesnej wojny.

W centrum współczesnej części opowieści znajduje się Kass – kobieta pochodząca ze strefy konfliktu, która pewnego dnia budzi się, nie pamiętając własnej przeszłości. Towarzyszący jej Agam, wpływowy polityk, wraz z psychoterapeutą doktorem Apollo próbuje pomóc jej odzyskać pamięć. Z czasem okazuje się jednak, że opowiadana przez niego historia zawiera luki i sprzeczności. Kass zaczyna śnić o starożytnej Troi i o sobie jako Kasandrze – córce Priama, która po klęsce miasta trafia w ręce Agamemnona. Odzyskiwanie pamięci oznacza zarazem konfrontację z historią, która została jej wcześniej opowiedziana przez innych.

To właśnie pamięć staje się jednym z najważniejszych tematów przedstawienia. Jarzyna mówi o Kasandrze jako o jej strażniczce – tej, która przypomina to, co inni chcieliby wymazać.

„W naszej wersji współczesna Kasandra staje się strażniczką pamięci: przypomina sobie to, co inni próbują wymazać. Domaga się prawdy i sprawiedliwości za zbrodnie, ponieważ tylko prawda jest w stanie przerwać krąg przemocy” – tłumaczy reżyser.

Wojna widziana przez kobiety

Najważniejszym przesunięciem wobec klasycznych narracji wojennych jest jednak perspektywa kobiet. Jarzyna przyznaje, że dopiero podczas pracy w Ukrainie zrozumiał, iż najbardziej interesuje go nie kolejny mit o wojowniku, wodzu czy zwycięzcy, ale sposób, w jaki wojnę przeżywają i opisują kobiety.

Historia europejskiej kultury pełna jest pomników męskich bohaterów, poematów o wojownikach i opowieści o bitwach. Tymczasem doświadczenie kobiet – wychowujących dzieci bez partnerów, mierzących się ze śmiercią bliskich, strachem, przemocą, depresją, upokorzeniem i bezsilnością – znacznie rzadziej stawało się osią wielkich narracji historycznych. „ΚΑΣΣ_ΑΝΔΡΑ” ma właśnie ten układ odwrócić.

Jarzyna podkreśla, że kobiety coraz częściej walczą również bezpośrednio na froncie, ale spektakl koncentruje się przede wszystkim na tych, które ponoszą konsekwencje wojny, choć same jej nie wywołują. W tym sensie Kasandra staje się figurą wszystkich kobiet, których doświadczenie zostaje pominięte przez oficjalną historię.

Nieprzypadkowo ważnym punktem odniesienia została „Kasandra” Łesi Ukrainki. Dla Jarzyny dramat ukraińskiej autorki stał się jednym z podstawowych źródeł myślenia o kobiecie jako depozytariuszce pamięci społecznej i narodowej.

Spektakl powstający podczas wojny

Znaczenie kijowskiej premiery wynika także z warunków, w których przedstawienie powstawało. Jarzyna pracował z aktorkami i aktorami kraju pozostającego w stanie wojny – ludźmi, dla których doświadczenia utraty, bombardowań, rozłąki czy strachu nie są abstrakcyjnym materiałem dramaturgicznym.

Reżyser zaznaczał przy tym, że jako twórca z Polski świadomie unika bezpośredniej teatralnej publicystyki dotyczącej konkretnych wydarzeń rosyjskiej agresji. Nie chce opowiadać Ukraińcom ich własnego doświadczenia. Dlatego wraz z Pawłowskim-Felbergiem sięgnął do mitu i klasycznej literatury, szukając w nich mechanizmów powracających przez kolejne stulecia: agresji, aneksji, fałszowania historii, bezkarności sprawców oraz wypierania doświadczeń ofiar.

To zresztą jeden z paradoksów przedstawienia: „ΚΑΣΣ_ΑΝΔΡΑ” mówi bardzo bezpośrednio o współczesnej wojnie właśnie dlatego, że nie próbuje jej dosłownie rekonstruować.

Sam Jarzyna podkreślał, że podczas pracy w Kijowie szczególnie mocno odczuł znaczenie teatru w społeczeństwie znajdującym się w sytuacji granicznej. Widzowie niezwykle intensywnie reagują na sceniczne aluzje dotyczące wojny, spektakle grane są przy pełnych salach, a rozmowy po przedstawieniach trwają długo. Reżyser porównuje tę wspólnotowość do wyobrażenia teatru antycznej Grecji – sztuki głęboko związanej z życiem wspólnoty i jej najważniejszymi pytaniami.

Dwa teatry w jednym przedstawieniu

„ΚΑΣΣ_ΑΝΔΡΑ” jest ważna również instytucjonalnie. W spektaklu spotykają się zespoły dwóch kijowskich teatrów narodowych – Teatru im. Łesi Ukrainki i Teatru im. Iwana Franki. Projekt realizowany był w ramach zawartego pomiędzy nimi memorandum o współpracy. Próby odbywały się przez wiele miesięcy, a razem z ukraińskimi artystami pracowali Jarzyna, Pawłowski-Felberg oraz polscy współtwórcy spektaklu.

W roli Kass/Kasandry występuje Natalia Kobiźka, Agama/Agamemnona gra Akmal Gurezow. W obsadzie znaleźli się ponadto m.in. Olga Goldys jako Andra/Andromacha, Tetiana Michina jako Klistra/Klitajmestra, Jurij Radionow jako Egi/Egistos, Witalij Ażnow jako doktor Apollo/Apollon, Natalia Dola jako Hebe/Hekabe oraz Jewhen Nyszczuk jako Priam.

Za scenografię odpowiada AAFGJAP, kostiumy i charakteryzację przygotowała Anna Axer-Fijałkowska, wideo Zbigniew Bzymek, video art Marta Sundmann, muzykę i sound design Karol Nepelski, a światło Aleksandr Prowaliński. Tekst Jarzyny i Pawłowskiego-Felberga na język ukraiński przełożyła Nadia Sokolenko.

Kijowska premiera odbyła się 12 września, kolejny pokaz premierowy był 13 września. Następnie „ΚΑΣΣ_ΑΝΔΡΑ” zostanie pokazana 20 i 21 listopada na scenie drugiego z koproducentów – Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki.

W tym projekcie spotykają się więc nie tylko dwa teatry i dwa zespoły. Spotykają się także polscy i ukraińscy artyści, antyczna literatura i doświadczenie współczesnej Europy, pamięć historyczna i wojna, która dzieje się teraz. Jarzyna wraca do pytania, które postawił sobie kilkanaście lat temu: dlaczego ludzkość, znając konsekwencje poprzednich wojen, wciąż uruchamia te same mechanizmy przemocy. W Kijowie to pytanie nie może pozostać wyłącznie teatralną metaforą. I właśnie dlatego „ΚΑΣΣ_ΑΝΔΡΑ” jest jedną z tych premier, których znaczenie wykracza daleko poza sam repertuar nowego sezonu.

Teatr im. Łesi Ukrainki w Kijowie