Wolność zniewolonej duszy

W pustej przestrzeni sceny Teatru Wielkiego – Opery Narodowej pojawia się pojedyncza ludzka sylwetka. Przy akompaniamencie niepokojącej, „dusznej” muzyki zaczyna opowiadać tańcem swoją samotność w świecie zdominowanym przez przemoc, technologię oraz nieufność. Z pustki wyłaniają się kolejne postacie, ale bohaterowi nie przynosi to ulgi — to androidy, które musi eliminować w ramach swojej pracy, nie ma więc mowy o jakimkolwiek braterstwie czy zrozumieniu. Bohater odchodzi, a na scenie pozostaje inny mężczyzna, który pozornie niczym się od niego nie różni.

Balet Roberta Bondary „Androidy”, najnowsza premiera warszawskiej Opery Narodowej, porusza bardzo aktualne tematy wyobcowania w świecie zdominowanym przez technologię i zacierania się granic pomiędzy „naturalnym” i „prawdziwym” a „sztucznym” życiem. Fabuła przywołuje motywy znane z książek i filmów science fiction: poczucie bezsilności i beznadziei, próby wyzwolenia się z okowów cywilizacji cyfrowej i powrotu do natury czy poszukiwanie autentycznej, głębokiej relacji z drugą osobą. Łowca, główny bohater „Androidów” (w pierwszej obsadzie — fenomenalny pierwszy solista Polskiego Baletu Narodowego Ryota Kitai), zaczyna z pozycji podobnej do Ricka Deckarda z noweli „Czy androidy śnią o elektrycznych owcach?” Philipa K. Dicka lub Neo z „Matrixa” sióstr Wachowskich — wierząc, że w pełni rozumie otaczający go świat i kieruje się zestawem jedynych słusznych przekonań, pozwalających mu odróżniać dobro (człowieczeństwo) od zła (sztuczności androida). Spotkania z androidami nowej generacji — Dr Rae (Hye Ji Kang), Aidą (Daria Majewska) czy Castorem (Kasper Górczak) — wytrącają go z tej bezpiecznej i znajomej równowagi, prowadząc do zakwestionowania wszystkiego, co wie o granicach człowieczeństwa. Podobną zmianę optyki widać również w — znakomitej choreograficznie — scenie buntu androidów, obalających „zerowe prawo robotów” Isaaca Asimova („robot nie może skrzywdzić ludzkości lub poprzez zaniechanie działania doprowadzić do uszczerbku dla ludzkości”), czy w reakcji Dr Rae na wynik przeprowadzonego na niej „testu na człowieczeństwo”. W konsekwencji żadne z bohaterów nie zachowa w pełni ani ludzkiej, ani androidalnej tożsamości. Androidy skazane są na zagładę, o czym przypominają wyświetlane na ścianach i suficie cyfry elektronicznego zegara odliczające pozostały Castorowi czas — ale ich odejście nie oznacza, że ludzkość spokojnie wróci do „normalności”. Świat dzielony z androidami ulegnie fundamentalnej przemianie, a podstawowe pojęcia, którymi zwykliśmy definiować różnicę między zrodzonym a stworzonym, przenikną się i przemieszają.

Przenikanie się „ludzkiego” i „sztucznego” znakomicie widać w sekwencjach choreograficznych: Castor początkowo powtarza ruchy Łowcy, po czym przechodzi do własnego, autonomicznego układu; podobne paralele można zaobserwować pomiędzy Niną (Jaeeun Jung), żoną Łowcy, a Dr Rae. W finale spektaklu przekonujemy się, że nie trzeba urodzić się człowiekiem, aby zrozumieć, na czym polega człowieczeństwo.

Ogromną rolę w budowaniu narracji w „Androidach” spełnia muzyka Przemysława Zycha. Nie jest to pierwsze spotkanie tego duetu kompozytorsko-choreograficznego, a jego efekty pokazują, jak świetnie Bondara i Zych współpracują ze sobą i jak klarownie łączą swoje wizje artystyczne. „Partie androidów” reprezentuje w muzyce niepokojąca, pulsująca perkusja — z instrumentarium o wiele bardziej rozbudowanym niż na ogół słyszalne w orkiestrach teatralnych — sekcja instrumentów dętych blaszanych oraz długie nuty grane przez kontrabasy i wiolonczele. W scenach skupiających się na spektrum ludzkich emocji — Łowca przynoszący Ninie szczeniaka, Bastien (Jaime Bustamante) leczący zasuszoną roślinę — słyszymy więcej skrzypiec, altówek oraz instrumentów dętych drewnianych (fletów, obojów i rożków angielskich). Co ciekawe, motywy te powracają w drugim akcie, przeplatając się z sekcją „androidalną” w scenach z Łowcą i Dr Rae. Przywodzi to na myśl wypowiedź Ricka Deckarda, łowcy z wymienionej już noweli Dicka: „Większość androidów, które znam, posiada w sobie więcej witalności i chęci życia niż moja żona”…