28 listopada na Scenie Kameralnej odbędzie się premiera dramatu Ariano Suassuny. Tekst ten w 1960 r. reżyserował w Wybrzeżu Konrad Swinarski.
plakat Michała Matoszki / Teatr Wybrzeże
W jubileuszowym sezonie 80-lecia teatr powraca do jednego z głośnych przedstawień swojej historii. W 1961 roku brazylijską komedię wystawił tu Konrad Swinarski. Po 65 latach nową inscenizację przygotowuje reżyser, w którego twórczości ważne miejsce zajmują muzyka, groteska i przewrotne interpretacje klasyki.
Umiera pies. Jego właścicielka domaga się godnego pochówku, a dwaj ubodzy bohaterowie wpadają na pomysł, który pozwoli im zarobić na całym zamieszaniu. Wystarczy przekonać duchownych, że zmarłe zwierzę pozostawiło testament, w którym przewidziało dla nich pieniądze. Tak rozpoczyna się jedna z najbardziej znanych brazylijskich komedii XX wieku, w której śmiech szybko prowadzi do pytań o ludzką chciwość, społeczną niesprawiedliwość i granice miłosierdzia.
Próby do „Testamentu psa” rozpoczęły się latem. Cezary Tomaszewski przygotowuje przedstawienie na Scenie Kameralnej im. Joanny Bogackiej w Sopocie. Odpowiada za reżyserię, ruch sceniczny, scenografię, kostiumy i opracowanie muzyczne. W obsadzie znalazło się dwanaścioro wykonawców, a muzykę skomponowała Oktawia Pączkowska.
Premiera jest częścią obchodów 80-lecia Teatru Wybrzeże. Instytucja postanowiła w jubileuszowym sezonie przypomnieć tytuły, które odegrały ważną rolę w jej historii. „Testament psa” zajmuje wśród nich interesujące miejsce, przede wszystkim ze względu na postać Konrada Swinarskiego, który wystawił sztukę w Gdyni w 1961 roku.
2 września 1961 roku na scenie Teatru Dramatycznego w Gdyni, należącego wówczas do Teatru Wybrzeże, odbyła się premiera „Historii o Miłosiernej, czyli Testamentu psa” w reżyserii Konrada Swinarskiego.
Reżyser miał wtedy 32 lata. Był już rozpoznawalnym twórcą, ale jego najważniejsze realizacje, które na trwałe zapisały się w historii polskiego teatru, miały dopiero powstać. „Dziady”, „Wyzwolenie” czy „Sen nocy letniej” w Starym Teatrze w Krakowie należą do późniejszego okresu jego działalności.
Swinarski znał dramat Suassuny z wcześniejszej pracy. 14 września 1960 roku wystawił go w warszawskim Teatrze Ateneum. Rok później powrócił do niego w Teatrze Wybrzeże, a w 1971 roku przygotował kolejną inscenizację w Zurychu.
Trzykrotne sięgnięcie po ten sam tekst pokazuje, że brazylijska komedia zajmowała istotne miejsce w zainteresowaniach reżysera. Swinarskiego pociągało połączenie ludowej farsy, groteski i religijnego moralitetu. W historii o psim testamencie odnajdywał temat społecznej niesprawiedliwości, korupcji i ludzkiej obłudy.
Dramat pozwalał mu również przyglądać się relacjom między władzą świecką i duchowną. Suassuna przedstawiał duchownych jako ludzi podatnych na chciwość i pokusy, a jednocześnie pozostawiał miejsce na religijną refleksję o winie i przebaczeniu.
W przedstawieniach Swinarskiego ważne były wyraziste konwencje teatralne, bliskie ludowej szopce i widowisku jarmarcznemu. Komedia stawała się sposobem opowiadania o mechanizmach społecznych, które mimo zmieniających się realiów zachowywały swoją aktualność.
Powrót „Testamentu psa” po 65 latach przypomina mniej znany okres twórczości Swinarskiego, poprzedzający jego wielkie realizacje krakowskie.
Ariano Suassuna urodził się w 1927 roku w João Pessoa, w północno-wschodniej Brazylii. Był dramaturgiem, powieściopisarzem, poetą i jednym z najważniejszych przedstawicieli kultury regionu Nordeste.
Jego twórczość silnie związana była z tradycją ludową, popularnymi opowieściami, muzyką i religijną wyobraźnią mieszkańców brazylijskiej prowincji.
„O Auto da Compadecida”, znane w Polsce jako „Testament psa” lub „Historia o Miłosiernej”, powstało w 1955 roku. Dramat czerpie z tradycji literatury cordel, czyli popularnych opowieści rozpowszechnianych w formie niewielkich drukowanych broszur, często sprzedawanych na targach i jarmarkach.
Suassuna wykorzystał także formę religijnego moralitetu oraz elementy komedii ludowej. Zestawił postacie reprezentujące różne warstwy społeczne, pozwalając im spotkać się w świecie, w którym pieniądze i pozycja społeczna decydują o sposobie traktowania człowieka.
Bohaterami sztuki są João Grilo i Chicó, dwaj ubodzy mężczyźni próbujący przetrwać dzięki sprytowi, pomysłowości i umiejętności wykorzystywania cudzych słabości. Ich działania prowadzą do kolejnych nieporozumień, oszustw i konfliktów.
Jednym z najbardziej znanych epizodów jest historia śmierci psa należącego do żony piekarza. Wokół pochówku zwierzęcia i pozostawionego przez nie rzekomego testamentu rozwija się komediowa intryga, która ujawnia chciwość oraz interesowność osób cieszących się społecznym autorytetem.
Suassuna zderza w tej historii świat ubogich mieszkańców prowincji z przedstawicielami miejscowej elity i duchowieństwa. Pokazuje społeczeństwo, w którym deklarowana moralność często ustępuje miejsca materialnym korzyściom.
W dalszej części dramatu pojawiają się również postacie religijne, a bohaterowie zostają skonfrontowani z pytaniami o odpowiedzialność za własne czyny.
Szczególne miejsce zajmuje postać Matki Boskiej, określanej w oryginalnym tytule jako Compadecida, czyli Miłosierna. Jej obecność wprowadza do komedii temat przebaczenia i współczucia wobec ludzkiej słabości.
Dramat Suassuny od początku budził kontrowersje. Autorowi zarzucano między innymi brak szacunku wobec Kościoła i wykorzystywanie religijnej symboliki do krytyki społecznej. Jednocześnie „O Auto da Compadecida” zdobyło ogromną popularność i stało się jednym z najważniejszych utworów brazylijskiego teatru XX wieku.
Cennym dokumentem pozostaje zachowany program przedstawienia Teatru Wybrzeże z 1961 roku. Zamieszczono w nim wypowiedź Ariano Suassuny, który wspominał okoliczności powstania „O Auto da Compadecida”.
Dramaturg przyznawał, że pisząc sztukę w 1955 roku, nie przypuszczał, iż będzie ona wystawiana poza Brazylią. Obawiał się również, że jej humor, zakorzeniony w lokalnych tradycjach i obyczajach religijnych, może być odmiennie odczytywany przez zagraniczną publiczność.
W Brazylii utwór spotykał się z zarzutami bluźnierstwa, krytyki Kościoła, a nawet propagowania komunizmu. Powodem tych oskarżeń była między innymi satyra wymierzona w społeczne uprzedzenia i materializm przedstawicieli duchowieństwa.
Zachowany program przypomina także twórców polskiego przekładu wykorzystanego w ówczesnej realizacji. Tekst przełożyli Witold Wojciechowski i Danuta Żmij, natomiast tłumaczenie wierszy i ballad powierzono Stanisławowi Jerzemu Lecowi.
To interesujący ślad polskiej recepcji brazylijskiego dramatu. „Testament psa” trafił na nasze sceny zaledwie kilka lat po powstaniu, a jego pierwsze inscenizacje przygotował reżyser, który wkrótce miał stać się jedną z najważniejszych postaci polskiego teatru.
Nową inscenizację przygotowuje Cezary Tomaszewski, reżyser i choreograf, którego przedstawienia często łączą teatr dramatyczny, muzykę, taniec i elementy groteski.
Tomaszewski chętnie wykorzystuje rozmaite konwencje sceniczne, sięga po literaturę, operę i muzykę klasyczną, a także przekształca znane utwory w widowiska oparte na ruchu, rytmie i wyrazistych sytuacjach aktorskich.
W „Testamencie psa” odpowiada za niemal wszystkie najważniejsze elementy inscenizacji: reżyserię, ruch sceniczny, scenografię, kostiumy i opracowanie muzyczne.
Tak szeroki zakres pracy pozwala przypuszczać, że przedstawienie będzie miało wyraźnie autorski charakter. Sam dramat Suassuny daje reżyserowi wiele możliwości. Łączy dialogi komediowe, religijną symbolikę, postacie o wyrazistych cechach charakteru i sytuacje, które łatwo przełożyć na język teatru muzycznego.
Teatr Wybrzeże zapowiada spektakl jako opowieść, w której ludowa farsa spotyka się z przypowieścią o ludzkiej naturze.
„Testament psa” ma łączyć humor i refleksję nad światem społecznych nierówności, w którym dobro okazuje się wartością trudną do odnalezienia.
Istotne będzie również to, w jaki sposób Tomaszewski wykorzysta religijny wymiar utworu. Suassuna stworzył bowiem komedię, której finał prowadzi do pytań o winę, karę i miłosierdzie.
W przedstawieniu sprzed 65 lat Swinarski odwoływał się do ludowej wyobraźni i konwencji moralitetu. Nowa realizacja pozwoli zobaczyć, jak te same motywy funkcjonują we współczesnym teatrze.
Teatr Wybrzeże pokazał już oficjalny plakat „Testamentu psa”, zaprojektowany przez Michała Matoszkę.
W centrum kompozycji znalazł się tytułowy bohater. Nieżyjący już pies, przedstawiony na tle nieboskłonu, z aureolą przypominającą wizerunki świętych, obserwuje zamieszanie, które wywołał jego testament. Wokół zwierzęcia unoszą się psie przysmaki.
Autor plakatu wyjaśnia, że zależało mu na przedstawieniu psa jako postaci, która z dystansu przygląda się absurdalnym wydarzeniom.
„Postać centralną plakatu stanowi nieżyjący już pies. Z dystansu i w zadumie przygląda się absurdalnemu ciągowi wydarzeń, których sam jest sprawcą” – tłumaczy Michał Matoszko.
Grafik wykorzystał proste formy i kontrastowe barwy, skupiając uwagę na portrecie zwierzęcia.
Wizerunek psa zawieszonego między sacrum a profanum nawiązuje do konstrukcji dramatu Suassuny. W sztuce komediowa historia prowadzi do scen odwołujących się do religijnego moralitetu, a absurdalne sytuacje stają się sposobem opowiadania o ludzkich słabościach.
Plakat zapowiada więc zarówno humorystyczny charakter przedstawienia, jak i obecność religijnej symboliki.
W „Testamencie psa” wystąpi dwanaścioro wykonawców związanych z Teatrem Wybrzeże oraz zaproszonych do współpracy.
W obsadzie znaleźli się:
Teatr nie podał jeszcze szczegółowego podziału ról. Wiadomo natomiast, że w przedstawieniu wystąpi rozbudowany zespół, co na stosunkowo niewielkiej Scenie Kameralnej może stworzyć warunki do intensywnej gry zespołowej.
Muzykę do spektaklu skomponowała Oktawia Pączkowska. Za reżyserię światła odpowiada Jędrzej Jęcikowski.
Asystentem reżysera jest Piotr Chys, który wystąpi również na scenie. Funkcję inspicjentki i suflerki pełni Zofia Tarłowska.
Premiera „Testamentu psa” odbywa się w sezonie szczególnym dla Teatru Wybrzeże. Instytucja obchodzi 80-lecie działalności i przypomina przedstawienia, które w minionych dekadach kształtowały jej repertuar oraz artystyczną tożsamość.
W historii zespołu zapisały się realizacje wybitnych reżyserów, między innymi Konrada Swinarskiego, Zygmunta Hübnera, Marka Okopińskiego i Stanisława Hebanowskiego.
Jubileuszowy program, przygotowany pod hasłem „Pamięć doświadczeń”, odwołuje się do tego dorobku, zestawiając historyczne przedstawienia ze współczesnymi realizacjami.
Wśród przypominanych tytułów znalazł się między innymi „Ulisses” Jamesa Joyce’a, którego inscenizację przygotował w 1970 roku Zygmunt Hübner. Do historii Teatru Wybrzeże należą również „Termopile polskie” Tadeusza Micińskiego, wystawione w 1970 roku w reżyserii Marka Okopińskiego.
W przypadku „Testamentu psa” teatr zdecydował się na ponowne wystawienie dramatu, który przed 65 laty znalazł się w repertuarze zespołu.
Wybór sztuki Suassuny przypomina o okresie działalności Konrada Swinarskiego poprzedzającym jego najgłośniejsze przedstawienia w Starym Teatrze w Krakowie. Jednocześnie daje okazję do przyjrzenia się temu, jak zmieniają się sposoby opowiadania o tych samych problemach społecznych i moralnych.
Brazylijski dramaturg pisał o chciwości, nierównościach, nadużywaniu autorytetu i mechanizmach społecznego podporządkowania. W centrum jego zainteresowania znajdowali się ludzie ubodzy, którzy próbują przetrwać w świecie zdominowanym przez możnych.
Swinarski dostrzegał w tej historii potencjał satyry społecznej. Cezary Tomaszewski sięga po nią w rzeczywistości odległej od tej, w której powstał dramat, ale nadal pełnej napięć między deklarowanymi wartościami a codziennym postępowaniem.
„Testament psa” Ariano Suassuny w reżyserii Cezarego Tomaszewskiego będzie miał premierę 28 listopada 2026 roku na Scenie Kameralnej im. Joanny Bogackiej Teatru Wybrzeże w Sopocie.
Przedstawienie powstaje w ramach obchodów 80-lecia instytucji. Po 65 latach na scenę powraca sztuka, którą Konrad Swinarski wystawił w 1961 roku, a wcześniej przygotował również w warszawskim Teatrze Ateneum.
Nowa realizacja będzie okazją do przypomnienia brazylijskiego dramaturga, którego twórczość pozostaje stosunkowo rzadko obecna na polskich scenach. Pozwoli także przyjrzeć się mniej znanej części dorobku Swinarskiego i sprawdzić, jak Cezary Tomaszewski wykorzysta możliwości komediowe, muzyczne i religijne zawarte w dramacie Suassuny.
Historia psa, którego testament ujawnia ludzką chciwość i obłudę, po siedemdziesięciu latach od powstania sztuki wciąż daje teatrowi materiał do opowiadania o współczesnym świecie.
Autor: Ariano Suassuna
Tytuł oryginalny: „O Auto da Compadecida”
Reżyseria: Cezary Tomaszewski
Ruch sceniczny: Cezary Tomaszewski
Scenografia: Cezary Tomaszewski
Kostiumy: Cezary Tomaszewski
Opracowanie muzyczne: Cezary Tomaszewski
Muzyka: Oktawia Pączkowska
Reżyseria światła: Jędrzej Jęcikowski
Asystent reżysera: Piotr Chys
Inspicjentka-suflerka: Zofia Tarłowska
Projekt plakatu: Michał Matoszko
Obsada: Marcel Barra (gościnnie), Katarzyna Borkowska, Piotr Chys, Michał Jaros, Anna Kociarz, Maria Kresa, Katarzyna Z. Michalska, Marcin Miodek, Janek Napieralski, Jakub Nosiadek, Marek Puchowski, Błażej Szymański.
Premiera: 28 listopada 2026 roku
Miejsce: Teatr Wybrzeże, Scena Kameralna im. Joanny Bogackiej, ul. Bohaterów Monte Cassino 30, Sopot.
