Od 20 listopada do 12 grudnia Nowy Teatr w Warszawie będzie gospodarzem siódmej edycji Międzynarodowego Festiwalu Nowa Europa.
infografika: Nowy Teatr w Warszawie
Tegoroczny program, przygotowany pod hasłem „Uzdrowisko Opera”, obejmuje pięć przedstawień z Polski, Ukrainy, Litwy i Belgii. Festiwal otworzy premiera nowej odsłony „Czarodziejskiej góry” Pawła Mykietyna w reżyserii Andrzeja Chyry. W kolejnych tygodniach publiczność zobaczy operę stworzoną w ogarniętym wojną Kijowie, dwa muzyczne przedstawienia o odzyskiwaniu niepodległości przez Litwę oraz spektakl Jana Lauwersa poświęcony fotografce wojennej Lee Miller.
Międzynarodowy Festiwal Nowa Europa, organizowany przez Nowy Teatr od 2020 roku, zmienia formułę. Dotychczas jego program rozciągał się na kilka miesięcy, a dominowały w nim teatr, taniec i performance. Od tego roku wydarzenie będzie miało charakter tematycznego biennale, w którym naprzemiennie prezentowane będą przedstawienia z pogranicza teatru, opery i muzyki oraz teatru, tańca i performansu.
Dyrektor Nowego Teatru Michał Merczyński, który jest również kuratorem tegorocznej edycji, zdecydował się skoncentrować program w ciągu trzech tygodni. Widzowie otrzymają możliwość uczestniczenia w całym festiwalu, obejmującym zarówno przedstawienia, jak i debaty, rozmowy z artystami oraz spotkania poświęcone prezentowanym dziełom.
Nowa formuła oznacza także zmianę sposobu myślenia o operze. Organizatorzy proponują spojrzenie na nią jako na gatunek otwarty na eksperymenty, wykorzystujący elektronikę, projekcje filmowe, archiwalne nagrania, dokument i współczesne praktyki performatywne. W programie znalazły się realizacje, w których muzyka służy opowiadaniu o wojnie, przemocy, pamięci zbiorowej i przemianach politycznych.
W poprzednich edycjach Nowej Europy występowali między innymi Gisèle Vienne, Florentina Holzinger, Tiago Rodrigues i Miet Warlop. Festiwal stał się jednym z miejsc prezentacji współczesnego teatru europejskiego, szczególnie tych zjawisk, które przekraczają tradycyjne podziały między poszczególnymi dziedzinami sztuki.
Hasło „Uzdrowisko Opera” nawiązuje do „Czarodziejskiej góry” Tomasza Manna. Bohater powieści, Hans Castorp, przyjeżdża do sanatorium w Davos, gdzie spędza siedem lat, obserwując ludzi reprezentujących różne postawy filozoficzne, polityczne i społeczne. Ich rozmowy oraz narastające konflikty odzwierciedlają stan Europy zmierzającej ku pierwszej wojnie światowej.
Organizatorzy festiwalu dostrzegają analogię między tamtym doświadczeniem a współczesnością. Wojna w Ukrainie, zagrożenia ekologiczne, napięcia polityczne i powracające pytania o europejską tożsamość stają się tematami kolejnych przedstawień.
„Opera może być takim uzdrowiskiem – miejscem, w którym wspólnie przepracowujemy wojnę, pamięć i zmianę tożsamości. Ale to także opera przechodzi tu kurację: zrzuca konwencje i wraca odmieniona” – pisze Michał Merczyński we wstępie do programu festiwalu.
Ta koncepcja znajduje odzwierciedlenie w doborze zaproszonych artystów. Każde z pięciu przedstawień podejmuje inny problem, ale wszystkie odnoszą się do doświadczeń, które kształtowały europejską historię XX wieku i nadal wpływają na współczesność.
20–22 listopada, godz. 19.00
Festiwal otworzy premiera nowej odsłony „Czarodziejskiej góry” Pawła Mykietyna w reżyserii Andrzeja Chyry, z librettem Małgorzaty Sikorskiej-Miszczuk i scenografią Mirosława Bałki.
Opera miała prapremierę w 2015 roku podczas Malta Festival Poznań i została uznana za jedno z najważniejszych wydarzeń polskiego teatru muzycznego ostatnich dekad. Andrzej Chyra otrzymał za nią Nagrodę im. Konrada Swinarskiego, a Paweł Mykietyn Nagrodę Specjalną miesięcznika „Teatr” oraz Koryfeusza Muzyki Polskiej w kategorii Osobowość Roku.
Po jedenastu latach przedstawienie powraca w nowej obsadzie, z udziałem młodych śpiewaków, w tym solistów Akademii Operowej Teatru Wielkiego – Opery Narodowej.
Libretto Małgorzaty Sikorskiej-Miszczuk koncentruje się na doświadczeniu Hansa Castorpa, który przyjeżdża do sanatorium Berghof i stopniowo zostaje wciągnięty w osobliwy świat jego mieszkańców. Ważną postacią staje się zmarła Amerykanka, wspomniana w powieści Manna jedynie marginalnie. W operze pełni funkcję przewodniczki między światem żywych i umarłych.
Twórcy rozwijają obecne w powieści motywy przemijania, choroby, miłości i śmierci. Sanatorium staje się miejscem, w którym czas traci swój zwyczajny porządek, a osobiste doświadczenia bohaterów splatają się z przeczuciem nadchodzącej katastrofy.
Istotną rolę odgrywa muzyka Pawła Mykietyna. Kompozytor zrezygnował z tradycyjnej orkiestry wykonującej muzykę na żywo, wykorzystując przestrzenny dźwięk odtwarzany z głośników. W partyturze pojawiają się elementy muzyki elektronicznej, operowe arie, piosenka popularna, jazzowe rytmy i odgłosy otoczenia. Tak zbudowana warstwa dźwiękowa współtworzy rzeczywistość, w której zacierają się granice między snem, wspomnieniem i teraźniejszością.
Scenografia Mirosława Bałki wprowadza do przedstawienia język współczesnych sztuk wizualnych. W połączeniu z muzyką i librettem nadaje historii Castorpa wymiar wykraczający poza tradycyjną adaptację literacką.
W nowej obsadzie wystąpią między innymi Paweł Trojak jako Hans Castorp, Justyna Sławiec-Korzeń jako Amerykanka, Emilia Rabczak jako Kławdia Chauchat, Szymon Raczkowski jako Joachim Ziemssen, Karol Skwara jako Behrens, Albert Memeti jako Krokowski, Ambroży Golachowski jako Settembrini i Jakub Foltak jako Naphta.
Kierownictwo muzyczne powierzono Adamowi Banaszakowi. Za ruch sceniczny odpowiada Maria Stokłosa, za światło Bartosz Nalazek, a za kostiumy Kornelia Dzikowska-Demirska.
Przedstawienie jest wspólnym przedsięwzięciem Nowego Teatru, Teatru Wielkiego – Opery Narodowej, Narodowego Centrum Kultury i Malta Festival Poznań.
Premierze będą towarzyszyły dwa spotkania. 21 listopada o godz. 21.30 Katarzyna Naliwajek poprowadzi rozmowę z zespołem twórczym w ramach cyklu „Osoby dramatu”. Dzień później, 22 listopada o godz. 17.00, odbędzie się Dyskusyjny Klub Teatralny prowadzony przez Annę Lewandowską i Piotra Gruszczyńskiego.
28–29 listopada, godz. 19.00
Jednym z najważniejszych wydarzeń festiwalu będzie prezentacja „GAIA-24. Opera del Mondo” ukraińskiej grupy Opera Aperta z Kijowa.
Autorami przedstawienia są kompozytorzy Roman Grygoriv i Illia Razumeiko, którzy od lat poszukują nowych form teatru muzycznego, łącząc eksperymenty wokalne, muzykę elektroniczną, performance i sztuki wizualne.
„GAIA-24” powstawała podczas rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Bezpośrednim impulsem do stworzenia dzieła było zniszczenie zapory w Nowej Kachowce w czerwcu 2023 roku, które doprowadziło do katastrofy humanitarnej i ekologicznej.
Twórcy opowiadają o wojnie poprzez jej konsekwencje dla środowiska naturalnego. Zniszczone rzeki, skażona ziemia, zalane miejscowości i zmienione krajobrazy stają się świadectwem przemocy, której skutki będą odczuwalne przez kolejne pokolenia.
Tytułowa Gaja, mitologiczna bogini Ziemi, pojawia się jako symbol świata poddanego niszczycielskiej działalności człowieka. Spektakl odwołuje się również do greckiej mitologii, w której z Gają związana jest Mnemosyne, bogini pamięci, matka dziewięciu muz.
W przedstawieniu muzyka, ruch, śpiew, światło i projekcje wideo tworzą rozbudowaną kompozycję sceniczną. Artyści wykorzystują różne tradycje muzyczne, od pieśni ludowych i muzyki klasycznej po elektronikę oraz współczesne brzmienia popularne.
Prapremiera „GAIA-24” odbyła się 10 maja 2024 roku w Kijowie. Od tego czasu spektakl prezentowano między innymi podczas 60. Biennale Sztuki w Wenecji, a także w Rotterdamie, Wiedniu i Berlinie.
Produkcja znalazła się w gronie siedmiu laureatów międzynarodowego konkursu Music Theatre NOW 2026, wyróżniającego najciekawsze realizacje teatru muzycznego z całego świata.
W Warszawie publiczność będzie mogła zobaczyć przedstawienie dwukrotnie.
Po pokazie 28 listopada, o godz. 21.15, odbędzie się spotkanie z twórcami prowadzone przez Jacka Hawryluka.
Na 29 listopada o godz. 16.00 zaplanowano debatę „Teatr wojny. Teatr po wojnie. Teatr przed wojną”. Jej uczestnikami będą Ewa Bal, Roman Grygoriv, Maria Yasinska, Illia Razumeiko i Marichka Shtyrbulova. Rozmowę poprowadzi Roman Pawłowski-Felberg.
Debata ma dotyczyć roli teatru i kultury w warunkach wojny, możliwości dokumentowania doświadczeń przemocy oraz sposobów, w jakie artyści mogą reagować na wydarzenia polityczne i społeczne.
4 i 6 grudnia, godz. 19.00
Kolejną część programu przygotowała litewska organizacja Operomanija, zajmująca się produkcją i prezentacją współczesnych form teatru muzycznego.
Do Warszawy przyjedzie z dwoma przedstawieniami Karolisa Kaupinisa, reżysera i autora zainteresowanego historią najnowszą, pamięcią zbiorową oraz przemianami społecznymi zachodzącymi w Europie Środkowo-Wschodniej.
Obie realizacje wykorzystują archiwalne nagrania filmowe. Pierwsza odwołuje się do materiałów litewskiej telewizji z okresu odzyskiwania niepodległości, druga do prywatnych kaset wideo dokumentujących codzienne życie mieszkańców Litwy w latach dziewięćdziesiątych.
4 grudnia publiczność zobaczy przedstawienie „Dariusz Radziwiłł, syn Witolda”, którego dramaturgię zbudowano wokół telewizyjnych nagrań z lat 1989–1991.
Był to okres gwałtownych przemian politycznych na Litwie. Osłabienie radzieckiej cenzury umożliwiło publiczne podejmowanie tematów przez lata przemilczanych, a telewizja stała się jednym z najważniejszych miejsc dyskusji o przyszłości kraju.
Kaupinis sięga po fragmenty popularnych programów telewizyjnych, w których odbijały się ówczesne społeczne nadzieje, lęki i wyobrażenia o niepodległości.
Archiwalnym obrazom towarzyszy muzyka wykonywana na żywo przez czterech muzyków jazzowych. Kompozycja wykorzystuje charakterystyczne brzmienia przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, poddając je współczesnym interpretacjom.
Spektakl pokazuje, jak w okresie politycznej transformacji kształtowała się nowa litewska tożsamość. Twórcy przyglądają się także temu, co z ówczesnych wyobrażeń o wolności przetrwało do dzisiaj.
W przedstawieniu wykorzystano materiały z archiwum Litewskiego Radia i Telewizji, między innymi fragmenty programów „Veidrodis”, „Akistata”, „Vilnius ir vilniečiai” oraz „Sekmadienio rytą”.
Prapremiera odbyła się 9 września 2020 roku w Wilnie.
6 grudnia Operomanija zaprezentuje „Święto pieśni”, kolejną realizację Karolisa Kaupinisa, tym razem opartą na prywatnych nagraniach wideo z ostatniej dekady XX wieku.
W latach dziewięćdziesiątych kamery wideo stawały się coraz bardziej dostępne. Rodziny rejestrowały spotkania, uroczystości, wspólne śpiewanie, domowe koncerty i zwyczajne wydarzenia codziennego życia.
Dzisiaj te nagrania są cennym dokumentem społeczeństwa, które dopiero uczyło się funkcjonowania w niepodległym państwie.
Kaupinis wykorzystuje je do stworzenia muzycznego kolażu, w którym prywatne wspomnienia stają się częścią historii całego pokolenia. Obrazy rodzinnych uroczystości, amatorskich występów i codziennych rytuałów pozwalają zobaczyć przemiany społeczne z perspektywy ludzi, którzy je przeżywali.
Przedstawienie podejmuje temat pamięci, nostalgii i upływu czasu. Pokazuje również, jak zmieniają się sposoby dokumentowania własnego życia i jak prywatne archiwa mogą po latach zyskać znaczenie historyczne.
Prapremiera „Święta pieśni” odbyła się 18 października 2025 roku w Arts Printing House w Wilnie.
Obu litewskim przedstawieniom będą towarzyszyły spotkania z artystami.
5 grudnia o godz. 16.00 odbędzie się rozmowa „Operomanija: operowa obsesja czy praca organiczna?”. Ana Ablamonova, kierująca Operomaniją, opowie Michałowi Merczyńskiemu o sposobie funkcjonowania niezależnej organizacji produkującej współczesny teatr muzyczny.
6 grudnia o godz. 20.30 Antoni Michnik poprowadzi spotkanie z zespołami twórczymi obu przedstawień.
11–12 grudnia, godz. 19.00
Festiwal zakończy „Lee Miller w wannie Hitlera”, spektakl belgijskiej Needcompany przygotowany przez Maartena Seghersa i Jana Lauwersa.
Bohaterką przedstawienia jest Lee Miller, amerykańska modelka, fotografka i korespondentka wojenna, której życie związane było zarówno z europejską awangardą artystyczną, jak i najtragiczniejszymi wydarzeniami XX wieku.
Miller pracowała jako modelka, współpracowała z fotografem Manem Rayem, a podczas drugiej wojny światowej dokumentowała działania wojenne i wyzwalanie nazistowskich obozów koncentracyjnych.
Jednym z najbardziej znanych zdjęć z jej życia jest fotografia wykonana w kwietniu 1945 roku w monachijskim mieszkaniu Adolfa Hitlera. Przedstawia Miller siedzącą w wannie dyktatora. Zdjęcie powstało tego samego dnia, w którym fotografka odwiedziła wyzwolony obóz koncentracyjny Dachau.
Ten obraz stał się inspiracją dla przedstawienia Jana Lauwersa.
Spektakl rozpoczyna się w chwili, gdy Miller znajduje się w mieszkaniu Hitlera. W jej pamięci powracają obrazy wojny, doświadczenia przemocy, wspomnienia z dzieciństwa oraz relacje z artystami, których spotykała w Paryżu.
Twórcy interesują się również sposobem, w jaki przez lata opowiadano o kobietach związanych z historią sztuki. Miller często przedstawiano poprzez jej relacje z mężczyznami, mimo że sama była wybitną fotografką i autorką ważnych dokumentów wojennych.
Jan Lauwers próbuje przywrócić jej własny głos, a jednocześnie opowiedzieć o doświadczeniu innych kobiet, których twórczość i biografie pozostawały w cieniu bardziej znanych partnerów.
W przedstawieniu rolę Lee Miller dzielą mezzosopranistka Ellen Kelly i aktorka Romy Louise Lauwers. Towarzyszą im George van Dam oraz pięcioosobowy zespół muzyczny.
Spektakl ma formę tragicznej kantaty, w której muzyka, śpiew i działania aktorskie tworzą wielowarstwową opowieść o pamięci, przemocy i sztuce.
Prapremiera odbyła się 1 czerwca 2025 roku na scenie NEST Wiener Staatsoper. Przedstawienie powstało w koprodukcji z Per Podium.
Organizatorzy zwracają uwagę, że spektakl podejmuje trudne tematy, między innymi wykorzystywania dzieci oraz doświadczeń związanych z nazistowskimi obozami koncentracyjnymi.
Prezentacji najnowszego spektaklu Needcompany będzie towarzyszyło wydarzenie przypominające jedno z najważniejszych przedstawień w historii belgijskiej grupy.
9 grudnia o godz. 19.00 zaplanowano pokaz rejestracji „Pokoju Izabeli” z 2004 roku, z komentarzem Piotra Gruszczyńskiego.
Spektakl był pierwszą częścią trylogii „Sad Face | Happy Face” i jednym z przedstawień, które przyniosły Needcompany międzynarodowe uznanie.
Grupa założona w 1986 roku przez Jana Lauwersa od początku rozwijała własny język sceniczny, łączący teatr, taniec, muzykę i sztuki wizualne.
Jej przedstawienia często koncentrują się na relacjach między jednostką a historią, przemocy, pamięci oraz sposobach przedstawiania ludzkiego doświadczenia.
Przypomnienie „Pokoju Izabeli” pozwoli publiczności zobaczyć, jak zmieniała się twórczość Lauwersa na przestrzeni ponad dwóch dekad.
11 grudnia o godz. 20.45 odbędzie się Dyskusyjny Klub Teatralny poświęcony „Lee Miller w wannie Hitlera”, prowadzony przez Piotra Gruszczyńskiego i Annę Lewandowską. Dzień później, 12 grudnia o godz. 20.45, Piotr Gruszczyński poprowadzi spotkanie z zespołem twórczym.
Tegoroczny program Nowej Europy został zbudowany wokół doświadczeń historycznych, które wciąż pozostają obecne w europejskiej pamięci.
„Czarodziejska góra” przypomina atmosferę kontynentu przed wybuchem pierwszej wojny światowej. Ukraińska „GAIA-24” pokazuje skutki współczesnej agresji militarnej i zniszczenia środowiska. Litewskie przedstawienia wracają do czasu rozpadu Związku Radzieckiego i narodzin niepodległego państwa. „Lee Miller w wannie Hitlera” przywołuje doświadczenie drugiej wojny światowej, a także historię kobiet, których twórczość przez lata pozostawała niedoceniona.
Wszystkie te realizacje łączy zainteresowanie pamięcią i sposobami opowiadania o przeszłości. Artyści wykorzystują rozmaite materiały: literaturę, dokumenty, fotografie, nagrania telewizyjne, prywatne archiwa oraz świadectwa współczesnych wydarzeń.
Ważnym elementem programu jest również obecność twórców z Europy Środkowo-Wschodniej. Przedstawienia ukraińskie i litewskie pokazują doświadczenia krajów, których historia była przez dziesięciolecia kształtowana przez zależność od Związku Radzieckiego, a dzisiaj pozostaje istotna dla dyskusji o bezpieczeństwie i przyszłości kontynentu.
Nowy Teatr proponuje publiczności spotkanie z operą, która podejmuje aktualne problemy społeczne i polityczne, korzystając ze środków charakterystycznych dla współczesnego teatru, filmu dokumentalnego i sztuk wizualnych.
Wybór takiej formuły jest również istotny dla samej instytucji. Nowy Teatr od początku działalności rozwijał projekty przekraczające granice tradycyjnego teatru dramatycznego. Paweł Mykietyn jest związany z zespołem od 2008 roku jako dyrektor muzyczny, a muzyka, choreografia i działania performatywne od dawna zajmują ważne miejsce w programie teatru.
Siódma edycja Nowej Europy rozwija ten kierunek, jednocześnie otwierając przestrzeń dla międzynarodowej współpracy i prezentacji przedstawień rzadko dostępnych polskiej publiczności.
Festiwal wpisuje się w szersze plany repertuarowe Nowego Teatru na sezony 2026/2027 i 2027/2028, przedstawione pod koniec sierpnia przez Michała Merczyńskiego.
Wśród zapowiedzianych przedsięwzięć znalazły się między innymi spektakle Juliena Gosselina, Jana Komasy, Michała Borczucha, Eweliny Marciniak, Katarzyny Kalwat i Krzysztofa Warlikowskiego.
Jednym z najważniejszych projektów przyszłego roku będzie „Zagubieni” Juliena Gosselina, przygotowywani we współpracy z paryskim Théâtre de l’Odéon i Narodowym Starym Teatrem w Krakowie.
Nowy Teatr zapowiada również dalszy rozwój działalności festiwalowej, edukacyjnej, muzycznej i literackiej.
Więcej o planach instytucji pisaliśmy w artykule „Nowy Teatr w Warszawie odsłania plany na dwa sezony”, opublikowanym 31 sierpnia na portalu Teatr dla Wszystkich.
Najbliższe trzy tygodnie pokażą, jak sprawdzi się nowa, bardziej skoncentrowana formuła Nowej Europy. Program przygotowany przez Michała Merczyńskiego daje publiczności możliwość zobaczenia przedstawień powstających w różnych warunkach politycznych i artystycznych, a jednocześnie podejmujących zbliżone tematy.
Współczesna opera staje się tutaj przestrzenią opowiadania o historii, której konsekwencje wciąż odczuwamy, oraz o świecie, w którym żyjemy dzisiaj.
20–22 listopada, godz. 19.00
„Czarodziejska góra”
Paweł Mykietyn, Andrzej Chyra, Małgorzata Sikorska-Miszczuk, Mirosław Bałka
Polska
28–29 listopada, godz. 19.00
„GAIA-24. Opera del Mondo”
Roman Grygoriv, Illia Razumeiko / Opera Aperta
Ukraina
4 grudnia, godz. 19.00
„Dariusz Radziwiłł, syn Witolda”
Karolis Kaupinis / Operomanija
Litwa
6 grudnia, godz. 19.00
„Święto pieśni”
Karolis Kaupinis / Operomanija
Litwa
11–12 grudnia, godz. 19.00
„Lee Miller w wannie Hitlera”
Maarten Seghers, Jan Lauwers / Needcompany
Belgia
Wybrane wydarzenia towarzyszące:
21 listopada, godz. 21.30 – spotkanie z twórcami „Czarodziejskiej góry”.
22 listopada, godz. 17.00 – Dyskusyjny Klub Teatralny poświęcony „Czarodziejskiej górze”.
28 listopada, godz. 21.15 – spotkanie z zespołem „GAIA-24”.
29 listopada, godz. 16.00 – debata „Teatr wojny. Teatr po wojnie. Teatr przed wojną”.
5 grudnia, godz. 16.00 – rozmowa „Operomanija: operowa obsesja czy praca organiczna?”.
6 grudnia, godz. 20.30 – spotkanie z twórcami litewskich przedstawień.
9 grudnia, godz. 19.00 – pokaz rejestracji „Pokoju Izabeli” Jana Lauwersa.
11 grudnia, godz. 20.45 – Dyskusyjny Klub Teatralny poświęcony „Lee Miller w wannie Hitlera”.
12 grudnia, godz. 20.45 – spotkanie z zespołem Needcompany.
Festiwal odbędzie się w Nowym Teatrze przy ul. Madalińskiego 10/16 w Warszawie.
Szczegółowy program oraz informacje o biletach dostępne są na stronie organizatora.
