Self Control

Dekonstrukcja tekstów znanych, scenariuszy funkcjonujących w powszechnej kulturze jako genialne, nie zawsze wychodzi. Tak się jednak nie dzieje w przypadku Aniołów w Warszawie wyreżyserowanych przez Wojciecha Farugę w stołecznym Teatrze Dramatycznym im. Gustawa Holoubka na podstawie dramatu Julii Holewińskiej. W jej sztuce pamiętnego anioła z nowojorskiej fontanny projektu Emmy Stebbins – Angel of the Waters z wersji telewizyjnej Aniołów w Ameryce (sztuki nagrodzonej Pulitzerem Tony’ego Kushnera) – zastępuje Syrena – legendarna strażniczka stolicy.

Między innymi z jej przyczyny spektakl Anioły w Warszawie staje się swojski, nasz, „własny” i tak mocno chwyta za serce, gdyż epoka, w której toczy się jego akcja, została dobrze zapamiętana przez pokolenie obecnych 60-latków, a dramat Julii Holewińskiej (nagrodzony w Ogólnopolskim Konkursie na Wystawienie Polskiej Sztuki Współczesnej) wstrząsa na wielu poziomach.

Mam podejrzenie, że współczesne pokolenie Z, oglądające spektakl Wojciecha Farugi, wie o realiach życia w PRL-u w połowie lat 80. ubiegłego wieku tak niewiele, ile ówcześni dwudziestolatkowie słyszeli o losach nowojorskich homoseksualistów w czasach epidemii AIDS, za rządów ultrakonserwatywnego Ronalda Reagana w USA. Żelazna kurtyna skutecznie blokowała przepływ informacji – nie tylko z Zachodu, ale i po wschodniej stronie – gdy w 1986 roku radioaktywna chmura zmierzała nad Wisłę…

Przedstawienie w Teatrze Dramatycznym udało się obejrzeć recenzującemu ponad rok od premiery, ale za to – przypadkowo – w czterdziestą rocznicę katastrofy w Czarnobylu, która, można powiedzieć, przypieczętowała powolny upadek tamtego systemu. Anioły w Warszawie nie ekshumują jednak ofiar tej tragedii, lecz pozwalają przenieść się do stolicy Polski lat osiemdziesiątych, szaroburej oraz niezwykle smutnej, z jej umęczonymi kolejkami i pozbawionymi perspektyw mieszkańcami, krążącymi na obrotowej scenie wokół nowego wówczas Dworca Centralnego. Ten stan czarnej melancholii oddają scenografia, kostiumy i reżyseria światła Katarzyny Borkowskiej: skąpane w ciemnościach, nieokreślonych szarościach i pospolitych fakturach.

U Wojciecha Farugi interakcje bohaterów nie podlegają potocznemu klasyfikowaniu: „dobre” – „złe”. Tutaj wszelkie wartościowanie, znamionujące skłonność do moralistyki, z reguły powierzchownej i obłudnej, traci sens. Faruga w paradokumentalnej narracji powoli wprowadza widzów w świat dworcowych toalet, bokserskiego klubu, kieruje na ponure ulice i skryte pikiety, eksponując zanieczyszczone przemocą i brakiem miłości relacje „w domach z betonu”, chłód szpitalnych korytarzy i smutek podziemnego teatru. Nowa, nieznana choroba młodych mężczyzn staje się jakby głównym „reżyserem” filmowego dokumentu, któremu przyszło zarejestrować pewien schyłek epoki, z przenikaniem się różnych filmoprzestrzeni, zaklętych w okręgu tego jakże „mobilnego” scenograficznie obrazu.

Duża liczba wątków – wydawałoby się zbyt wielu jak na ponad trzygodzinny spektakl – podana jest jednak w sposób sprawny, gdyż bliżej jej do epickiej opowieści niż dokumentalnej rekonstrukcji. Niepokój postaci w wielu wymiarach, ich miłosne, rodzinne i społeczne relacje w prowadzonych równolegle narracjach nie nużą, a wręcz paraliżują swym mroczno-gorzkim zarysem. Wojciech Faruga harmonijnie penetruje ten smutny świat, wplatając w niego piosenki (muzyka: Radosław Duda), modlitwę i elementy humorystyczne oraz doskonały ruch sceniczny (Bartłomiej Gąsior). Jakby reżyser chciał oszczędzić bohaterom przerażenia przed nadchodzącą epidemią HIV i ochronić ich nie tyle przed samą chorobą, ile przed ostracyzmem społeczeństwa.

Ten strach jest widoczny w każdej scenie, obecny w doskonałej grze aktorskiej zespołu oraz w kreowanych postawach bohaterów. Przede wszystkim lekarki Danuty (Katarzyna Herman) ze szpitala na Wolskiej i jej pacjenta Sebastiana (Paweł Tomaszewski), chorego na hemofilię, zakażonego przez lekarski błąd wirusem HIV. Postaci Sebastiana oraz Syreny (Helena Urbańska), „wypływającej” z zaskakujących miejsc, to symboliczne „anioły”, zerkające na ten chory świat z dystansu, jakby mimochodem.